Tu gaz ma narodowość. Późnym wieczorem w mołdawskiej stolicy można wsiąść do taksówki i w kilkanaście minut przejechać przez dwie różne Europy. Jedna zmierza do Unii, druga tęskni za tanim rosyjskim gazem. Mój kierowca ma własne zdanie o obu. Rachunek za kurs: 170 lejów. Opowieść o całym kraju gratis. Toż to Okęcie sprzed 30 lat Na lotnisku w Warszawie-Modlinie idę do strefy odlotów poza Schengen. Oczywiście wiem, że Mołdawia nie należy do Unii ani tym bardziej do strefy Schengen, a jednak kontrola paszportów, i to trzykrotna, potrafi zaskoczyć. Przed bramką i w samolocie słyszę przede wszystkim rosyjski, choć na większości paszportów, które dostrzegam u współpasażerów, widnieje ukraiński trójząb. Dla nich Kiszyniów jest lotniskiem zastępczym: do Ukrainy cywilne samoloty nie latają, więc i tak trzeba przesiąść się na pociąg, autobus albo samochód. A z Kiszyniowa do Odessy, gdzie wciąż wielu mieszkańców mówi po rosyjsku, jest dwieście kilometrów. Paszportów mołdawskich, z okładką w kolorze burgunda, jak u nas, oraz orłem z tarczą w godle, widzę znacznie mniej. Polskich dokumentów – kilka. Jeszcze w powietrzu maszyna mocno podskakuje, niczym samochód na wyboju, ale samo lądowanie jest gładkie. Lotnisko przypomina Okęcie sprzed dwóch dekad, a pierwsze, co rzuca się – by tak rzec – w nozdrza, to zapach pojazdów. Autobus, który ma nas zawieźć do terminalu, jest wprawdzie zachodniej produkcji, ale wysłużony, obdrapany i poobcierany. Czuć od niego smary i silnik, zupełnie jak kiedyś od samochodów na naszych ulicach. Jeszcze mocniej wonieje pojazd, który przyjechał po bagaże: skrzyżowanie traktora z meleksem. Szybko docieramy do terminalu. Kontrola paszportów i odbiór bagażu przebiegają sprawnie – wszystko zajmuje najwyżej kwadrans. Potem wystarczy przejść korytarzem i przekroczyć rozsuwane drzwi. To już bez dwóch zdań bliźniak Okęcia, ale sprzed dekad. Pomarańczowawe światło, detale w tym samym kolorze, nawet zapach jak w dawnym Pewexie czy Baltonie: perfumy pomieszane z kurzem i wonią krakowskiej, kiełbasy rzecz jasna. Dookoła estetyka epoki szkła i stali. Wszystko lekko, nawet ze szlachetną nutą, podniszczone i skąpane w pomarańczowym blasku. Wystarczy jednak wyjść z budynku, a świat ogarnia ciemność, jakby lotnisko znajdowało się w szczerym polu. „Taksi, taksi!” – nawołują mężczyźni w skórzanych kurtkach. W głowie kołacze mi myśl wbijana od zawsze: nie bierz taksówki z lotniska, nie bierz taksówki z dworca. Zamawiam więc Bolta. Szybko, wygodnie i tanio. Przejazd do miasta kosztuje 170 mołdawskich lejów, czyli niecałe czterdzieści złotych za kilkanaście kilometrów. Podjeżdża nieco wysłużona Toyota Prius, zupełnie jak u nas. Kierowca chce się upewnić, że trafił na właściwego pasażera. – Andrej? – pyta. Kiwam głową i pakuję się do środka. Wewnątrz cyfrowe lusterko wsteczne, z ekranem zamiast tradycyjnego zwierciadła. Później zauważę, że w Mołdawii to popularny gadżet: podobne można zobaczyć nawet w wysłużonych ładach. Nie znam mołdawskiego – czytaj rumuńskiego – więc pytam nieśmiało: – Można po rosyjsku? – Oczywiście! – Kierowca macha ręką. – Tutaj wszyscy mówią po rosyjsku. Tytułem wyjaśnienia Tymczasem językiem urzędowym w Mołdawii jest… rumuński. Do 2023 roku w przepisach nazywano go mołdawskim, a w spisie z 2024 roku mieszkańcy nadal mogli wybierać między obiema nazwami. Choć właściwie to ten sam język; różnice dotyczą przede wszystkim wymowy, regionalnego słownictwa i rusycyzmów. A co do rosyjskiego, faktycznie słychać go bardzo często. Mołdawia była republiką ZSRR, a rosyjski służył administracji i porozumiewaniu się między narodowościami. Do dziś ogłoszenia przyklejane do słupów bywają po rosyjsku. Sam widziałem. Czytaj też: Kolejne negocjacje z Ukrainą i Mołdawią o członkostwie w UENiezbędne dane: Mołdawia jest trochę mniejsza od województwa mazowieckiego. Ma 33,8 tys. kilometrów kwadratowych i 2,4 miliona mieszkańców, nie licząc separatystycznego Naddniestrza; Mazowsze zamieszkuje 5,5 miliona ludzi. Trudno jednak znaleźć drugi tak nieduży kawałek Europy, do którego potrzebowalibyśmy tylu map. Na pierwszej widać kraj między Rumunią a Ukrainą, bez dostępu do morza. Na drugiej – zbuntowany mołdawski region, Naddniestrze, pas ziemi o powierzchni około 4,2 tys. kilometrów kwadratowych, zamieszkany przez 400 tys. ludzi. Są tam własne urzędy, ruble naddniestrzańskie, w tym plastikowe monety o fantazyjnych kształtach, i około dwóch tysięcy rosyjskich żołnierzy. Na posterunku paszport sprawdzą, ale pieczątki nie wbiją. Wydadzą kartę migracyjną i przynajmniej w paszporcie nie zostanie ślad po wizycie. Naddniestrza nie uznaje za niepodległe państwo żaden członek ONZ, nawet Rosja. Choć dla Moskwy to swego rodzaju koń trojański, pozwalający wywierać presję na Mołdawię, Ukrainę i pośrednio Rumunię. Na trzeciej mapie jest Gagauzja na południu kraju, zamieszkana przez ludność mówiącą językiem z rodziny tureckich, a przy tym w większości prawosławną. Jest wreszcie mapa mołdawskiej emigracji. Setki tysięcy obywateli wyjechały do Rumunii i innych państw Europy, ale więzi z ojczyzną nie zerwały. Przesyłane przez nich pieniądze w 2025 roku odpowiadały ponad dziewięciu procentom mołdawskiego PKB. Później pytamy o to Denisa Cenușę, mołdawskiego politologa współpracującego z litewskim ośrodkiem GSSC i amerykańskim Center for European Policy Analysis. Wyjaśnia, że Gagauzja od dawna pozostaje blisko rosyjskiej przestrzeni kulturowej, choć jej mieszkańcy nie są Rosjanami. Znajomość języka zapewnia dostęp do tamtejszych mediów, a razem z nimi do propagandy i dezinformacji. Ułatwiła też miejscowym elitom współpracę z Moskwą. Sam rachunek za gaz nie tłumaczy więc wszystkiego. Tu liczby pokazują skalę różnic. Według badania przedstawionego 4 listopada w całej Mołdawii członkostwo w Unii popiera 57 procent respondentów, w centralnych regionach 73 procent. W badanej wspólnie Gagauzji i sąsiednim rejonie Taraclia – jedynie 8 procent. Potem rozmowa wraca do Ukrainy. Kierowca przekonuje, że Rosja chciała pokoju, a Ukraińcy sami sprowokowali wojnę. Przywołuje tragedię w Odessie z 2 maja 2014 roku. Podczas starć zwolenników i przeciwników jedności Ukrainy zginęło 48 osób, w tym 42 w pożarze Domu Związków Zawodowych. W rosyjskich przekazach tamte wydarzenie to jeden z argumentów tłumaczących pełnoskalową interwencję. Mój rozmówca również sięga po tę narrację i pyta, co ja sądzę. Miesiąc wcześniej byłem w Odessie, Izmaile i Reni. Rozmawiałem z ludźmi zajmującymi się eksportem zboża, którzy mimo ataków starają się utrzymać handel przez ukraińskie porty. Mam jeszcze w głowie ich historie, opowieści o statkach. Widziałem też strącane drony, a od podmuchu wybuchu drżała szyba, przez którą patrzyłem. Żaden z moich rozmówców nie mówił jednak o pokoju na warunkach Moskwy. Z drugiej strony nie przyjechałem tu, aby kogokolwiek przekonywać. – Jestem dziennikarzem – mówię. – Moim zadaniem jest słuchać. Lepiej powiedzcie, jak się wam żyje na co dzień. Cyrk, woda i szakal Aplikacja zabiera jedną piątą – wylicza. Żeby zarobić, trzeba być za kierownicą czternaście, czasem piętnaście godzin dziennie. Rozmowa schodzi na dzieci. Obaj jesteśmy ojcami, on trójki, ja czwórki, i na chwilę nie musimy rozstrzygać, kto ma rację w sprawie Putina. O kosztach utrzymania rodziny rozmawia się łatwiej. Zwłaszcza że kierowca ma powody, by liczyć każdy lej. Według mołdawskiego urzędu statystycznego w drugim kwartale 2026 roku przeciętna miesięczna płaca brutto wynosiła 16,9 tysiąca lejów, czyli 840 euro. Płaca minimalna to 6300 lejów. Tymczasem za kawalerkę w Kiszyniowie żądano w październiku około 550 euro miesięcznie, w centrum nawet 650. A trzeba przecież kupić jedzenie, zapłacić za ogrzewanie i jeszcze znaleźć czas dla dzieci. Przybysz z Polski inaczej odczuwa te koszty. Bilet na trolejbus – siedem lejów, czyli około półtora złotego, a butelkę dobrego miejscowego wina można kupić za sto lejów, 22 złote. Na przykład Merlota z Mileștii Mici, dawnej kopalni pod Kiszyniowem, zamienionej w podziemne piwnice, gdzie na kilometrach korytarzy leży półtora miliona butelek. Zwiedzanie od 350 lejów, a z degustacją trzech win i przekąskami – od 800, czyli około 175 złotych. Zapasy na niejedno oblężenie, choć do ogrzewania mieszkań nieprzydatne. W stolicy nie brakuje zresztą innych osobliwości, także odziedziczonych po Związku Radzieckim. Kiszyniów ma cyrk z prawdziwego zdarzenia. Żaden rozkładany namiot, lecz monumentalny gmach w stylu sowieckiego brutalizmu, otwarty w 1981 roku. Mieścił 1900 widzów, ale w 2004 roku zamknięto główną arenę. Od 2014 roku przedstawienia odbywają się w mniejszej, na 300 miejsc. W ostatnich latach odnowiono dach i kopułę, a dalszy remont, który pozwoliłby przywrócić do życia główną salę, „jest w przygotowaniu”. Czytam o tym już po powrocie do Polski, a wiadomości po rumuńsku przekładam za pomocą Tłumacza Google. I widzę, że piątego listopada słowo „cyrk” trafiło do mediów nie za sprawą akrobatów. Mołdawski premier Vasile Tofan podsumowywał sto dni rządu, gdy na konferencję przyszli opozycyjni deputowani z telefonami gotowymi do transmisji. Zaczęła się kłótnia. Premier wezwał ich, by skończyli „z politycznym cyrkiem” i przedstawili konkretne propozycje rozwiązania problemów gospodarczych. Opozycja z kolei zarzucała mu, że urządza tylko konferencję prasową. Tego samego dnia telewizja TV8, jedna z około czterdziestu w Mołdawii stacji, zajęła się mniej widowiskowym problemem: odnowionymi przejściami podziemnymi, które znów przeciekają. Przy skrzyżowaniu ulicy Ismail z bulwarem Stefana Wielkiego w 2021 roku za prawie 4,5 miliona lejów, czyli blisko milion złotych, wyremontowano schody, zamontowano poręcze i wyłożono ściany płytkami. Co nie mniej ważne, Stefan Wielki to ten sam mołdawski hospodar, który w 1497 roku pokonał wycofującą się spod Suczawy armię Jana Olbrachta. „Za króla Olbrachta wyginęła szlachta” – powiadano później w Polsce. Ale dziś pod bulwarem nazwanym na cześć zwycięzcy miasto przegrywa z wodą. Polak nie musi szukać porównania – Kiszyniowian grzeje to równie mocno, jak Warszawiaków kłopoty ze stołeczną kanalizacją. Wśród wiadomości znajduję też mołdawski odpowiednik naszych historii o dzikach, choć w bardziej dramatycznej wersji. Między innymi Radio Moldova opisywało sytuację we wsi Tudora, nad Dniestrem, blisko ukraińskiej granicy. Nocami słychać tam szakale złociste. Podchodzą pod gospodarstwa, porywają drób, mieszkańcy zamykają przed nimi króliki. Sześć rodzin zgłosiło straty. Jeden z gospodarzy opowiadał, że szakale nie szczekają, lecz skomlą, jakby płakały. I tu przypomina mi się niedawna rozmowa z rumuńskim biologiem. Opowiadał mi, że szakale rozprzestrzeniają się w tej części Europy, bo pojawiają się tam, gdzie trwa wojna, zwabione, jak twierdził, zapachem rozkładających się ciał. A w Mołdawii wojna nie jest czymś odległym. Można wsłuchiwać się w wycie szakali, ale czasem wystarczy spojrzeć w niebo. Czytaj też: To jedno z największych zwycięstw Ukrainy. Chersoń wciąż jednak atakowanyUwaga na Banderole Czwartego listopada o 4.23 mołdawskie radary wykryły drona, który wleciał od strony obwodu odeskiego, przeleciał nad Naddniestrzem, a po dwóch minutach opuścił mołdawską przestrzeń powietrzną, wracając nad Ukrainę. Ot, krótki lot. Dwanaście dni wcześniej, 23 października, niedaleko wsi Chiștelnița, niespełna sto metrów od domu mieszkalnego, znaleziono rosyjskiego drona Gherań-4. Obok leżała głowica termobaryczna ważąca 52,4 kilograma. Poznałem te okolice. Niedaleko ukraińskiego Reni, gdzie wchodziłem na statek i obserwowałem załadunek zboża, zbiegają się granice Ukrainy, Rumunii i Mołdawii. Rosjanie regularnie atakują trzy ukraińskie porty na Dunaju dronami, używają też Banderoli, pocisków manewrujących przypominających skrzyżowanie drona i rakiety. Kilkakrotnie rosyjskie drony przekroczyły granicę Rumunii, a w nocy z 28 na 29 maja jeden z nich uderzył w dziesięciopiętrowy blok mieszkalny w naddunajskim Gałaczu. Wybuchł pożar, dwie osoby zostały ranne, ale nikt nie zginął. Widziałem też hangar zbożowy trafiony przez drona i spacerowałem po nabrzeżu w Izmaile, gdzie statki i barki czekają w kolejce na załadunek. Jedna z takich jednostek, Royad Mammadov, po opuszczeniu Izmaiłu zatonęła 5 października na Morzu Czarnym, prawdopodobnie wskutek ataku dronów. Zginęło dwóch marynarzy, jedenastu uratowano. Wszystko to rozgrywa się dosłownie na progu Mołdawii i Rumunii. Ukraińcy zestrzeliwują rosyjskie drony i rakiety, stosują też środki walki radioelektronicznej, zakłócając ich nawigację. Niektóre z tak „oślepionych” maszyn przekraczają granicę Ukrainy i trafiają do Mołdawii albo należącej do Unii Europejskiej i NATO Rumunii. Niebezpieczne incydenty zdarzają się również z ukraińskimi dronami. Piątego czerwca 2026 roku jeden z dronów morskich, nad którym utracono kontrolę, eksplodował w rumuńskim porcie Konstanca, a trzy kolejne poza portem. Więc skonstatować trzeba tylko, że to cud, iż ofiar nie ma więcej. Moskwa próbuje zresztą przekraczać granice Mołdawii także w sposób mniej widowiskowy, przez telefony mieszkańców. Organizacja WatchDog opisała reklamy na Facebooku i Instagramie, zachęcające Mołdawian do służby w rosyjskiej armii. Obiecywano jednorazowo setki tysięcy lejów, wysokie miesięczne wynagrodzenie i rosyjskie obywatelstwo. Rekruterzy wykorzystywali serwisy należące do Mety. Czytaj też: Mołdawia odcięła się od Rosji. Moskwa nie ustaje we wrogich działaniachPutin zapłacił za gaz W Naddniestrzu sprawa jest jeszcze bardziej skomplikowana. I tu znów wraca temat gazu. Jak tłumaczy nam Cenușă, kryzys energetyczny ujawnił strukturalne słabości tej separatystycznej republiki. Miejscowe elity potrafiły jednak pogodzić ograniczone ustępstwa wobec Kiszyniowa i Unii Europejskiej z lojalnością wobec Moskwy. Przez lata rosyjski surowiec docierał do Naddniestrza przez Ukrainę, między innymi przez punkt przesyłowy w Grebenykach, niedaleko Tyraspola. Na marginesie, nazwa ma ten sam słowiański rodowód co nasze Hrebenne i obie nawiązują do grzebienia, czyli także grzbietu, wzniesienia. I przez te Grebenyky rosyjski gaz płynął do Naddniestrza jeszcze trzy lata po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny. Dopiero 1 stycznia 2025 roku Kijów zakończył tranzyt, nie przedłużając umowy z Gazpromem. Dziś gaz dla Tyraspola kupowany jest na rynku europejskim i dociera przez Rumunię, ale jego finansowanie nadal wiąże separatystyczną republikę z Moskwą. Według władz Naddniestrza to taki prezent od Kremla. Nie wszystkie jednak spory dotyczą Rosji. Po drugiej stronie Prutu leży Rumunia, z którą Mołdawię tak wiele łączy. Dawne Księstwo Mołdawskie rozciągało się po obu stronach rzeki. W 1812 roku Rosja zajęła wschodnią część tych ziem, a część zachodnia kilkadziesiąt lat później weszła w skład powstającej Rumunii. W 1918 roku, po wkroczeniu wojsk rumuńskich, miejscowa Rada Kraju przegłosowała przyłączenie wschodnich ziem do Rumunii. Głosowanie odbywało się na obszarze, gdzie stacjonowały już rumuńskie wojska. W 1940 roku, po sowieckim ultimatum, Rumunia oddała te ziemie Związkowi Radzieckiemu. Swoisty 17 września, tyle że rok później i nad Prutem. W 1941 roku, ramię w ramię z hitlerowcami, Bukareszt odzyskał nad nimi kontrolę, lecz w 1944 roku ponownie wkroczyła tu Armia Czerwona. Przyszły krwawe rozliczenia, represje i deportacje. Historia nie ułatwiała więc tutejszym mieszkańcom odpowiedzi na pytanie, kim są. Ba, w styczniu Maia Sandu oświadczyła, że gdyby odbyło się referendum w sprawie zjednoczenia z Rumunią, zagłosowałaby za. Sandu przyznała też, że w Mołdawii nie ma większości popierającej takie rozwiązanie. Cenușă wyjaśnia ten pozorny paradoks. Choć coraz więcej Mołdawian uznaje wspólnotę języka i historii z Rumunią, wielu nadal silnie identyfikuje się z własną państwowością. Nie chcą wracać do Rosji, ale niekoniecznie zamierzają zostać Rumunami. W efekcie poparcie dla Unii Europejskiej jest znacznie większe niż dla Bukaresztu. W poszukiwaniu Marcina R. Na Autogara Nord kupuję Coca-Colę, papierosy i Tic Taki. Pierwszy bankomat odmawia wypłaty, drugi okazuje się łaskawszy. Za nocny bus do Jassów płacę 350 lejów, czyli około 77 złotych. Tyle kosztuje przejazd przez granicę, około 150 kilometrów, do pierwszego większego miasta w Rumunii. Mój środek transportu to nowy mikrobus Mercedesa, odjeżdża o 23.45. Na placu stoją jeszcze dwa autobusy do Odessy i jeden do Kijowa. Między nimi kręci się średniej wielkości, wystraszony piesek. Kierowca busa oczywiście też mówi po rosyjsku. Pyta, skąd jestem, i z zadowoleniem prezentuje kilka naszych przekleństw. Zna je z Danii, gdzie pracował z Polakami. Ostrzega też przed paleniem na widoku. – Nasza policja lubi mandaty. Wyciąga papierosa, zapala i chowa go w dłoni, pokazując, jak to robić dyskretniej. Śmieje się. – Tak paliłem w liceum na przerwach – mówię. Gasimy papierosy w przygotowanej na ten cel puszce po konserwie i w drogę. Na rogatkach słabiutko oświetlonego Kiszyniowa mijamy jeszcze salon Porsche i wjeżdżamy w ciemność. Droga staje się coraz bardziej nierówna. Podczas tej trzęsawki zatrzymuje nas patrol. Funkcjonariusze pytają o cudzoziemców, kierowca wskazuje na mnie. Policjant nie prosi o dokumenty, tylko przez dobrych dziesięć sekund patrzy mi przenikliwie w oczy. Wreszcie pozwala jechać. Przed nami jeszcze godzina podskoków i szarpnięć, aż do granicy. Tu wszystko przebiega sprawnie i po pół godziny wjeżdżamy do Rumunii. Noc za oknem jak w Mołdawii, ale koła przestają walić w wyrwy. Najprostszą różnicę między oboma krajami poznaję na własnym tyłku. Pewnie za unijne – myślę mimowolnie o równej drodze. A później pod zamkniętym dworcem w Jassach obracam w dłoni wizytówkę Aleksieja, mojego kiszyniowskiego kierowcy. Wcześniej pytałem go, czy słyszał o Marcinie Romanowskim, polskim polityku poszukiwanym w związku z zarzutami przywłaszczenia ogromnych publicznych pieniędzy. W sierpniu do warszawskiego sądu dotarł podpisany przez niego list nadany w Benderach, w Naddniestrzu, w tym liście podał swój adres w Tyraspolu, gdzie miał przebywać. Aleksiej odparł, że nic o nim nie słyszał. Ale na pożegnanie, kiedy uścisnęliśmy sobie dłonie, wrócił do tego tematu. – Jak będziesz tu w listopadzie, to za pół darmo urządzę ci wycieczkę tematyczną. Śladami tego waszego polityka po Naddniestrzu! I chyba właśnie się na nią skusimy.