Nie od razu zniknęło z kalendarza. Święto Niepodległości 11 listopada zastąpiono w PRL jedynym słusznym obchodzonym 22 lipca. Władze uznały, że Polacy powinni być wdzięczni za wolność, ale tylko jednemu środowisku, czyli partii. Polacy zaczęli, więc świętować prywatnie i nieoficjalnie. W podtrzymywaniu tej tradycji dużą rolę odegrał Kościół. Władza zwalczała obchody, choć w ostatniej dekadzie PRL próbowała święto w nadmiarze wręcz wykorzystać. „Zadzwoniłem do Królikowskiego i powiedziałem, żeby się opamiętali” – brzmi treść jednej z notatek Mieczysława Rakowskiego. Gdy zakończyła się II wojna światowa, władzom nie na rękę było kultywowanie pamięci o 11 listopada, a co dopiero huczne obchody tego dnia. Komuniści uważali, że wdzięczność za „niepodległość” należy się jednemu środowisku – władzy.11 listopada nie od razu zniknął z kalendarzaNie oznacza to jednak, że 11 listopada natychmiast zniknął z kalendarza świąt czasów PRL. W 1944 roku odbyły się ostatnie, oficjalne obchody tej rocznicy.Dzień wcześniej miały odbyć się „uroczyste capstrzyki z udziałem organizacji społecznych, wojska i szkół”, co oznaczało wieczorne przemarsze z pochodniami i śpiewaniem pieśni żołnierskich. Następnego dnia obywatele mogli wziąć udział w nabożeństwach, defiladach wojskowych, milicji, straży pożarnej czy młodzieży szkolnej. Odbywały się skromne przyjęcia oraz występy artystyczne.Jak pisze dr Piotr Osęka w artykule „Święto 11 listopada w PRL-u” na stronie Muzeum Historii Polski, organizatorzy nakazywali „szczególny nacisk położyć na dekoracje miasta, budynków państwowych oraz sali, gdzie odbędzie się akademia”. Tego dnia nie brakowało patriotycznych śpiewów. W repertuarze znalazł się hymn narodowy, „Rota” oraz „Boże coś Polskę”.„Pozostanie dla nas dniem niepodległości”Nowej władzy tak naprawdę chodziło o to, by w pewien sposób zdobyć zaufanie Polaków i zapewnić sobie stabilizację rządów. Jednocześnie w „Rzeczpospolitej”, która była wtedy centralnym organem prasowym Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, również w 1944 roku zapowiedziano zmiany w kalendarzu państwowych świąt.„11 listopada pozostanie dla nas dniem niepodległości. Dniem zakończenia 120-letniej walki narodu o niepodległość. Dniem realizacji dążeń Tadeusza Kościuszki, Henryka Dąbrowskiego, Romualda Traugutta, Jarosława Dąbrowskiego. Ale w ogniu burzy dziejowej zrodził się nowy dzień niepodległości, nowy dzień odrodzenia państwowości polskiej. Jest nim dzień 22 lipca 1944 r. Dzień, w którym proklamowana została jedyna legalna władza odrodzonego państwa – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego” – brzmiała treść opublikowanego w „Rzeczpospolitej” tekstu.Jak wiadomo, była to fałszywa data, bo PKWN w Moskwie ukonstytuował się dzień wcześniej.Sławili geniusz Lenina i Stalina, wspominali zgubną politykę rządu polskiegoRok później, czyli w 1945, 22 lipca wyznaczono Narodowe Święto Odrodzenia Polski i zniesiono tym samym przedwojenne Święto Niepodległości. 11 listopada został wyparty przez jeszcze jedne obchody a dokładnie rocznicę rewolucji październikowej. Była ona celebrowana już w 1944 roku, równolegle ze Świętem Niepodległości.Jak pisze dr Piotr Osęka, mówcy sławili geniusz Lenina i Stalina, a jednocześnie wspominali „zgubną dla kraju politykę ówczesnego rządu polskiego, opanowanego przez reakcję [której] imperialistyczne dążenia na wschód nie pozwoliły na przyjęcie podanej przyjacielsko ręki ani w roku 1918, ani w roku 1939”.W konkluzji stwierdzali: „Obecnie Krajowa Rada Narodowa i PKWN nie pójdą śladami reakcjonistów, a dążyć będą przez swą politykę zawsze do zacieśnienia przyjaźni obu bratnich narodów”. Pomijano w tym pewien ważny „szczegół”, a mianowicie to, że sowieci robili wszystko, by zniszczyć rzeczoną państwowość, wywołując w 1920 roku wojnę zakończoną upokarzającą klęską Armii Czerwonej.Czytaj też: Papier pakowy był luksusem, styropian hitem. „Perfumowanie śledzia”Po 1956 Polacy „mogli pamiętać” o 11 listopada, ale…Święta Niepodległości w kolejnych latach nie tylko nie można było obchodzić, ale i o nim pisać. Jedynie słuszny był wspomniany już wcześniej 22 lipca. Sytuacja ta zmieniła się nieco w 1956 rok. Październikowa odwilż i osłabienie cenzury sprawiły, że Polacy „mogli pamiętać” o 11 listopada, ale jako o odległym wydarzeniu historycznym.„Jakiekolwiek manifestowanie przywiązania do tej daty było zakazane. Nawet w 50. rocznicę objęcia przez Piłsudskiego steru odradzającego się państwa propaganda umniejszała znaczenie tego wydarzenia” – pisze dr Piotr Osęka.Ciekawostką jest, że chociażby 11 listopada 1968 roku na ulicach miast i w szkołach świętowano uroczyście otwarcie obrad V Zjazdu PZPR, rozpisywała się o tym prasa. „Na 11 listopada w prasie nie było ani złamanego słówka, że to przecież rocznica odrodzenia państwowości polskiej. Tyle głupawych komunistycznych galówek obchodzą, a o tym ani słowa. Świństwo i granda, wracamy pod tym względem do epoki najgorszej” – pisał z kolei w 1970 roku publicysta Stefan Kisielewski.Prywatne obchody, nabożeństwa i wsparcie WojtyłyMimo że władze czasów PRL próbowały obywatelom wybić z głowy 11 listopada i celebrowanie tego święta, Polacy absolutnie nie zapomnieli o tej dacie. Nabrała ona nowego znaczenia i stała się niejako symbolem oporu wobec władzy z rosyjskiego nadania. Zaczęto organizować prywatne, nielegalne albo półlegalne obchody, często – jak nietrudno się domyślić – zwalczane przez bezpiekę.W tej kwestii bardzo ważną rolę odegrał Kościół. W całym kraju w kolejnych latach – 11 listopada odbywały się nabożeństwa w intencji ojczyzny. Duchownym, który mocno się w to angażował, był kardynał Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II. To on wspierał odrodzony na przełomie lat 70. i 80. Związek Legionistów Polskich. Kościół również roztaczał parasol ochronny nad tą organizacją.Rok 1978 był tym, w którym zorganizowany przez opozycję pochód zapisał się na kartach historii. Była to 60. rocznica przekazania Piłsudskiemu władzy nad wojskiem. Po mszy, która 11 listopada tego roku odbyła się w katedrze św. Jana w Warszawie, w pochodzie, który przeszedł Krakowskim Przedmieściem do Grobu Nieznanego Żołnierza, wzięło udział 2 tys. osób.Czytaj też: „Jan Paweł II był budowniczym pomostów między sprzecznościami”„Domagano się niepodległości, poszanowania praw człowieka”Podobne marsze odbyły się także w Gdańsku, Łodzi oraz Krakowie. Prekursorami tej tradycji byli Wojciech Ziembiński, Leszek Moczulski i Andrzej Czuma z Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela.„Wyruszył pochód kilku tysięcy mieszkańców stolicy, którzy w powadze, pod biało-czerwoną flagą przeszli placem Zamkowym i Krakowskim Przedmieściem (milicja drogowa regulowała ruch kołowy). Przy migocących zniczach (reflektory oraz pobliskie latarnie zostały przez władze celowo wygaszone) i pochylonej nad Grobem Nieznanego Żołnierza fladze – w ciągu dwóch godzin wielokrotnie śpiewano Hymn Narodowy, Rotę, Boże coś Polskę, Pierwszą Brygadę, Warszawiankę, Czerwone Maki; modlono się za poległych, szczególnie za pomordowanych żołnierzy Polski Podziemnej i zaginionych na Wschodzie; wznoszono okrzyki na cześć Ojca Świętego i Prymasa Polski; domagano się niepodległości, poszanowania praw człowieka i swobód obywatelskich, wolności słowa, nauki; budowy pomnika katyńskiego i pomnika gen. Grota” – tak o tym wydarzeniu pisała prasa podziemna.Przemarsze odbyły się również w Krakowie, Gdańsku i Łodzi. SB traktowało próby celebrowania 11 listopada jako wyjątkowo niebezpieczne. Gdy rok później, a więc w 1979 roku, odbył się podobny przemarsz, a przed Grobem Nieznanego Żołnierza Andrzej Czuma, Jan Janowski, Bronisław Komorowski, Wojciech Ziembiński i Nina Milewska wygłosili przemówienia do zgromadzonych, władze zareagowały bardziej stanowczo. Działacze, poza Milewską, której SB nie zidentyfikowało, zostali zatrzymani. Skazano ich na kary od 1 do 3 miesięcy pozbawienia wolności. Po odwołaniach, 22 stycznia 1980 roku wyroki zatwierdził sędzia Andrzej Kryże. Jego zdaniem każdy z zatrzymanych „demonstracyjnie okazywał lekceważenie dla Narodu Polskiego przez to, że w miejscu szczególnego kultu Polaków, jakim jest Grób Nieznanego Żołnierza – symbolu poległych w walce o odzyskanie niepodległości, w swoim wystąpieniu odnosił się bez szacunku i pogardliwie wobec Narodu Polskiego, zarzucając mu m.in., że nie jest on narodem wolnym i niepodległym”.„Musimy być bardzo wyczuleni na dzień 11 listopada”W kolejnych latach w rozbijaniu nielegalnych zgromadzeń, które przybierały na sile, pomagało władzy ZOMO. Polacy w coraz liczniejszym gronie świętowali w ten sposób 11 listopada. Tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego, w 1981 roku, według danych MSW takie zgromadzenia odbyły się w 31 województwach, a uczestniczyło w nich ok. 100 tys. osób.„Najbardziej skrajne, opozycyjne siły, o jawnie kontrrewolucyjnym charakterze, prą do swego rodzaju konfrontacji. Musimy być bardzo wyczuleni na dzień 11 listopada. Przede wszystkim wszelkiego rodzaju zaporowe działania w propagandzie, w innych formach zastosować, aby ten dzień nie był wykorzystany w sposób niebezpieczny przez siły nam wrogie” – mówił generał Wojciech Jaruzelski w 1984 roku.Choć władze nadal walczyły z organizacją obchodów i pamięcią o 11 listopada, z drugiej strony, pod wpływem coraz prężniej działającej „Solidarności”, zaczęły organizować własne obchody. Przedstawiciele władz w latach 80. składali tego dnia wieniec przed Grobem Nieznanego Żołnierza w Warszawie. Miał być to dla obywateli znak, że władza również ma w tym święcie swój udział i nie odstaje.Nawet w czasie trwania stanu wojennego opozycja organizowała swoje obchody i manifestacje. Władze PRL odpowiadały na nie rzecz jasna represjami. Dochodziło do starć z ZOMO i SB. Pod koniec lat 80. celebrowano „tradycje niepodległościowe” bardzo symbolicznie.„A może by doczepiać ułańskie proporce do pałek?”„Sięgnięto po historyczne rekwizyty: w kompanii reprezentacyjnej wprowadzono rogatywki wg wzoru z 1935 r. Odtąd żołnierze w historycznych uniformach coraz częściej uświetniali obchody ważnych rocznic – w tym 11 listopada” – pisze dr Piotr Osęka. Jak wspomina, 70. rocznica odzyskania niepodległości była obchodzona z taką pompą, że interweniował sam Mieczysław Rakowski, który był już wówczas premierem. „Wahadło wychyliło się w drugą stronę. Przez wiele lat przedstawialiśmy Piłsudskiego jako czarną owcę, a teraz wychodzi na anioła. Zadzwoniłem do Królikowskiego i powiedziałem, żeby się opamiętali” – brzmi treść jednej z notatek Rakowskiego.O wspomnianych rogatywkach prześmiewczo pisał w swoim felietonie w opozycyjnej prasie Jacek Fedorowicz. „Uszyto je dla kompanii honorowej wojska. Świetny pomysł! Ale nie rozumiem, dlaczego nie uszyto za jednym zamachem rogatywek dla milicji. Od razu pozbylibyśmy się tych naszych dziwacznych uprzedzeń w stosunku do chłopców w błękitnych rogatywkach. A może by doczepiać ułańskie proporce do pałek? Albo wyposażyć milicję konną w skrzydła husarskie? Dlaczego tego nie zrobiono w 1982, 1983? Jakaż ręka nielicznego wyrostka ośmieliłaby się godzić w polskiego husarza? Teraz już za późno” – drwił.11 listopada jako Narodowe Święto Niepodległości zostało przywrócone jako święto państwowe 15 lutego 1989 roku. Przyjęta przez Sejm PRL IX kadencji ustawa brzmiała tak: „Dla upamiętnienia rocznicy odzyskania przez Naród Polski niepodległego bytu państwowego oraz walk pokoleń Polaków o wolność i niepodległość stanowi się, co następuje: Art. 1. Dzień 11 listopada jest uroczystym Narodowym Świętem Niepodległości. Art. 2. Dzień 11 listopada jest dniem wolnym od pracy. Art. 3. Ustawa wchodzi w życie z dniem ogłoszenia”.Czytaj też: Huczne pochody w PRL. „1 maja został przez komunistów przywłaszczony”