Etgar Keret wywiad o zbiorze Autokoretka. Izraelski pisarz mówi o tym, jak zmieniło się jego pisanie po 7 października 2023 roku

Wywiad z izraelskim pisarzem. Słyszałem, że jestem zdrajcą, że wbijam własnemu narodowi nóż w plecy, ale też, że morduję niewinne dzieci. To bez znaczenia, nie czuję się urażony. Boli mnie jednak, gdy słyszę od ludzi w swoim kraju: „nie obchodzi mnie śmierć dzieci, mam dość słuchania o Gazie”. Łamie mi serce, że osoby, które znam, potrafią całkowicie odrzucić coś, co – jak zakładałem – było wcześniej nieodłączną częścią ich sposobu myślenia – mówi w rozmowie z portalem TVP Info izraelski pisarz Etgar Keret. Właśnie ukazał się nowy zbiór jego opowiadań „Autokorekta”. Paula Szewczyk : Jest coś, co zrobiłbyś w życiu inaczej, gdybyś mógł cofnąć czas?

Etgar Keret: Nie myślałem nigdy w ten sposób. Może gdyby stało się coś granicznego, jak samobójstwo żony czy choroba dziecka, chciałbym móc jakoś temu zaradzić. Zwykle jednak wchodzę w życie z bardzo niewielkimi planami. Podobnie jest z moimi opowiadaniami, staram się raczej odkrywać historię, snuć ją, bez założonego z góry celu.

Pytam o to, bo główny bohater tytułowego opowiadania ze zbioru „ Autokorekta” ma szansę postąpić inaczej, a mimo to, popełnia podobne błędy. Jakby niemożliwością było nauczenie się w życiu czegoś wartościowego na własnych potknięciach?

Opowiem, jaka była geneza tego opowiadania. Otóż mojego najlepszego przyjaciela od najmłodszych lat wychowywał w pojedynkę ojciec, mieli świetne relacje. Z matką układało mu się dużo gorzej. I kilka lat temu ten ojciec wyszedł z domu pobiegać i doznał udaru. Trafił do szpitala, tam został podłączony do aparatury podtrzymującej życie. I udało mu się odzyskać przytomność.

Prywatnie to wybitny fizyk, więc kiedy się ocknął, powiedział do syna: „podstaw samochód i zabierz mnie do laboratorium. Weźmiemy ten sprzęt, rurki, maski tlenowe, na miejscu zmontujemy wszystko, jak trzeba”. Mój przyjaciel oczywiście nie chciał się zgodzić, tłumaczył ojcu, że dopiero przeszedł udar, ojciec na to, że musi jechać, syn odmawiał, ojciec napierał, syn się stanowczo sprzeciwiał, ojciec stanowczo nalegał, aż zaczął na syna krzyczeć, chyba pierwszy raz w życiu. „Ty gnoju! Oszuście! Wiedziałem, że nie mogę na tobie polegać. O cokolwiek cię proszę, zawsze stchórzysz. Żałuję, że w ogóle cię spłodziłem”. Po czym stracił przytomność i zmarł.

Nigdy wcześniej się nie kłócili. Po tym zdarzeniu nie było już nic więcej, po prostu koniec. W kontekście domykania spraw czy kończenia pewnych etapów, można powiedzieć, że życie napisało to zakończenie za mojego przyjaciela.

W twoim opowiadaniu zakończenie jest inne. Po kilku nieudanych próbach niedopuszczenia do śmierci ojca synowi wreszcie się udaje. Jest happy end – przytulają się. Nie wiemy, co wydarzy się później, ale mają swój moment, możliwość domknięcia.

Myślę, że często, gdy znajdujemy się w trudnej sytuacji, instynkt podpowiada nam, by przejąć nad nią kontrolę. Chcemy czuć, że to my rządzimy, czasem próbujemy komuś narzucić swoją wolę. A często najlepszym rozwiązaniem – jeśli ty masz swoją historię, a ktoś swoją – jest po prostu wysłuchanie drugiej strony.

Czytaj także: Spędził miesiące w Czarnobylu. „Na cokolwiek umrę i tak powiedzą, że to mnie zabiło”

Gdy żyła jeszcze moja matka, przyjechaliśmy razem do Polski, ten jedyny raz. Zatrzymaliśmy się w hotelu, w którym rozmawiamy, bardzo się jej podobał, więc chciałem tu wrócić. I kiedy zaczęła się u niej rozwijać się demencja, mówiła czasem mojemu starszemu bratu w mieszkaniu, w którym mieszkali, „to nie jest mój dom”, prosiła „zabierz mnie do domu”. Starał się jej tłumaczyć „mieszkasz tu od 30 lat, to twój dom”, ale ona się wykłócała. Ta sytuacja powtarzała się kilka razy, wtedy brat do mnie zadzwonił. Przyjechałem, zabrałem ją na spacer, obiecując, że pójdziemy do jej domu. Zjedliśmy lody i wróciliśmy do mieszkania. Powiedziałem „oto twój dom”. Weszliśmy do środka, położyła się spać i spokojnie zasnęła.

Często próbujemy narzucać rzeczywistości swoją wolę, zamiast po prostu z nią współistnieć. W życiu nie chodzi o wygrywanie sporów, a o pamiętanie kogo kochasz i kto jest dla ciebie ważny.

O tym jest inne opowiadanie z „Autokorekty”, „Papieros zdrowia”. Syn pyta matki w demencji, czy go poznaje. Ona mówi, że nie, ale czy to ważne, skoro wie, że go kocha?

To zdanie wypowiedziała moja matka do mnie, ale to historia jej i mojego brata. Po wojnie w Libanie cierpiał na zespół stresu pourazowego i przez długi czas nie mieszkał w Izraelu. Kiedy rodzice zaczęli się starzeć i potrzebowali pomocy, byłem przy nich ja. A gdy mama zachorowała już poważnie, brat uznał, że teraz jego kolej i przejął nad nią opiekę. Muszę przy tym dodać, że pali marihuanę, mama nigdy wcześniej tego nie robiła. I kiedy się wprowadził, żartowała „do osiemdziesiątki nie paliłam, teraz palę i piję whisky. A jeśli dożyję dziewięćdziesiątki, przerzucę się na heroinę”. I każdego wieczoru siadali razem, palili jointy, pili i opowiadali sobie żarty.

I pamiętam, jak przyszedłem do nich, gdy demencja matki była już zaawansowana. Lekarze zalecali, byśmy zadawali jej pytania i ćwiczyli w ten sposób jej pamięć. Raz, gdy ktoś przyniósł jedzenie do domu, powiedziała „bardzo miły człowiek”. Zapytałem, czy wie, kto to, powiedziała wtedy „wiem, że on mnie kocha, a ja kocham jego. Czy to nie wystarczy?”. I gdy zbliżała się jej śmierć – była już naprawdę bardzo słaba – trzymała mnie za rękę. Powiedziała: „Idę spotkać się z moją matką”. Zapytałem: „A wiesz, kim ja jestem?”. Odparła: „Och, daj spokój, nie żartuj sobie ze mnie!”.

Poruszające...

Opowiadam o tym dlatego, że nie za bardzo interesuje mnie, kto ile zarabia, czy sąsiad kupił sobie wielki dom, a jakiś polityk znowu powiedział coś głupiego. Najbardziej ciekawi mnie, jak ludzie traktują siebie nawzajem i siebie samych. Pewnie wynika to z faktu, że wierzę, że przyjaźnie czy relacje – jeśli tylko na to pozwolisz – mogą zaprowadzić cię w miejsca, których nawet nie jesteś w stanie sobie wyobrazić.

Czytaj także: Opaska z literą Z, głód i deportacja. Romowie w getcie warszawskim

Przez całe życie towarzyszy mi też pewna sprzeczność: z jednej strony potrafię być bardzo uparty, a z drugiej – kiedy ktoś prosi: „chodź, zrób coś z nami”, „przyjdź” – niemal zawsze się zgadzam. To prowadzi do wielu czasem wręcz szalonych sytuacji.

Tak było też z opowiadaniem „Bez żalu”?

Po 7 października 2023 roku ludzie często do mnie pisali z rozmaitymi prośbami. I skontaktował się ze mną wtedy pewien mężczyzna, którego była żona zachorowała na głęboką depresję. I jako że byłem – jak mówił – jej ulubionym pisarzem, wpadł na pomysł, bym przy okazji jej urodzin zaczaił się z nim w krzakach przed blokiem. Plan był taki, że gdy ona będzie wychodzić z klatki, my wyskoczymy zza krzaka i zrobimy jej niespodziankę. Powiedziałem mu, że jestem już starym człowiekiem i czasy, kiedy wyskakiwałem z krzaków, mam dawno za sobą. On na to „rozumiem, przynajmniej spróbowałem” i zakończyliśmy rozmowę.

Potem jednak zajrzałem do rękopisu książki i przyjrzałem się jednej z postaci, która przypominała mi byłą żonę tego mężczyzny. Zapytałem go więc o jej imię i zmieniłem na nie – Oksana – przed drukiem. Gdy książka była gotowa, kupił egzemplarz i wręczył jej, mówiąc, że to dla niej z okazji urodzin. Bardzo się ucieszyła. Chciał się odwdzięczyć i zaprosił mnie do swojej restauracji. Tylko że nie za bardzo miałbym w niej co zjeść, bo mieli same dania z kurczaka, a ja nie jem mięsa od piątego roku życia. I ostatecznie nigdy do tej restauracji nie dotarłem, ale on wprowadził do menu specjalną pozycję – „Danie Etgara”, które składało się z warzyw.

Jaką masz na tę historię pointę?

Że życie bywa nieprzewidywalne. Ktoś ma do ciebie prośbę, godzisz się, a za chwilę lądujesz w menu obok kurczaków. Dla mnie to właśnie ta płynność życia. Nie chodzi o sprawowanie nad nim pełnej kontroli ani zmuszanie, by toczyło się dokładnie tak, jak chcemy. Takie jest moje podejście do życia, ale również do pisania. Opowieść jest jak koń – dosiadasz go, ale czasem odmawia pójścia tam, gdzie byś chciał, bo akurat wybiera inną drogę. Bywa, że pędzi, a innym razem nie ma na to najmniejszej ochoty. Ten rodzaj tańca z życiem odbywa się na każdym poziomie, dotyczy relacji z ludźmi, naszych życiowych ambicji czy choćby pierwszego zdania opowiadania i miejsca, do którego nas ono zaprowadzi.

Chodzi więc o zaakceptowanie faktu, że kontrola jest złudna, że nie my tu rządzimy?

Nikt nie rządzi. A potrzeba kontrolowania rzeczywistości przybrała na sile wraz z pojawieniem się mediów społecznościowych. Te wręcz wymuszają na ludziach określony sposób funkcjonowania. Nazywam to „trybem wieży Babel”, w którym każdy zajmuje się tylko własnymi sprawami, zupełnie nie zważając na osoby wokół. Ludzie nie interesują się teraz samym życiem, a raczej realizowaniem na nie określonych planów. Co więcej, dostosowują się z nim do pewnych narzuconych standardów – jeśli osiągniesz określony poziom finansowy, musisz mieć Teslę, jeśli wyjedziesz na urlop Seszele, musisz zrobić imponujące zdjęcia. Podążanie za tego rodzaju wytycznymi ogranicza doświadczanie samego życia. Jesteśmy w momencie, w którym z „istot ludzkich” stajemy się „użytkownikami”.

Czytaj także: „Nie miałem o tym pojęcia”. Nieznana historia uchodźcza 733 polskich dzieci

Kiedy wszyscy zadają te same pytania, udzielają tych samych odpowiedzi i zachowują się w ten sam sposób, oddalamy się od miejsc i sytuacji, w których moglibyśmy się znaleźć.

Zalecasz zatem taniec z życiem?

Wystarczy próbować sprawić, by moment był – niekoniecznie „wyjątkowy” – po prostu inny niż zwykle, by nabrał nowego charakteru. Nie lubię działać według sztywnych procedur, jestem zdania, że sprawy powinny rozwijać się w sposób naturalny.

Niedawno na uniwersytecie w Michigan prowadziłem spotkanie. Było jakiś dwieście osób, atmosfera przyjemna, rozmawialiśmy o sztucznej inteligencji. I w pewnym momencie organizatorka wstała, mówiąc: „To był wspaniały wieczór, ale musimy już kończyć”. Zapytałem dlaczego, czy ktoś nas zamknie w auli, ktoś musi iść wyprowadzić psa? Przecież to, że w programie spotkanie zaplanowano do 20, nie znaczy, że punkt musi się skończyć. Zapytałem więc ludzi na sali, kto chce zostać, zrobiliśmy głosowanie. I większość była „za”. Powiedziałem więc organizatorce, że jeśli musi wracać, spokojnie sobie poradzimy, ale zaprotestowała, że też chce zostać. Lubię takie momenty, kiedy czujesz, że coś cię ogranicza, ale wystarczy krok, żeby przejść przez ten niewidzialny mur i to ograniczenie znika.

Nie zastanawia cię czasem, czy organizatorka jak ta, nie pomyśli, że jesteś trudny?

Nie wiem, mam nadzieję, że nie, ale szczerze mówiąc – nie ma to dla mnie większego znaczenia. Robienie różnych rzeczy tylko po to, by zyskać czyjąś sympatię albo żeby ludzie mnie lubili to raczej słaba motywacja.

Kiedy byłem młody, ojciec powiedział mi: „Słuchaj, życie jest bardzo skomplikowane. Będziesz robić różne rzeczy. Popełnisz błędy. Zostaniesz za nie ukarany, wyciągniesz z nich naukę. Potem znów coś zepsujesz, znów zostaniesz ukarany i znów się czegoś nauczysz. Z czasem zrozumiesz, co jest słuszne, a co nie”. Tak właśnie tworzą się historie, tak rozwijają się ludzie. Dziś jednak żyjemy w świecie, w którym liczy się przede wszystkim optymalizacja: jak najmniej cierpienia, jak najwięcej czasu, jak najwyższa pensja – to kluczowe parametry. W takim układzie człowiek traci własną ścieżkę i znika przestrzeń na popełnianie błędów, wyciąganie z nich wniosków. W Stanach, jeśli dziecko wda się w bójkę albo rzuci rasistowskim tekstem, może na zawsze zamknąć sobie drogę na uniwersytet. Życie staje się więc ciągłym unikaniem pomyłek, to najgorszy możliwy sposób na funkcjonowanie.

Ta obsesja optymalizacji przypomina mi sytuację z nawigacją samochodową. Nigdy z niej nie korzystam.

Czytaj także: Fikcja, która tylko udaje prawdę. Tak popkultura fałszuje obraz Auschwitz

Niby dlaczego?!

Bo nawigacja oferuje tylko jedno: najszybszą trasę. Ona optymalizuje czas, ja zyskuję może pięć minut. A co zyskam, gdy nawiguję samodzielnie? Prawo do własnych decyzji i własnych błędów. Załóżmy, że ty jedziesz z nawigacją, a ja własną drogą. Moja zajmie parę minut dłużej, bo pojadę na około. Po drodze kogoś zapytam o wskazówki, może ten ktoś będzie miał nietypowy akcent, może z czegoś sobie pożartujemy, później zobaczę pięknego kota na drzewie, któremu pomogę się wyplątać z gałęzi. Ty będziesz parę minut wcześniej i doświadczysz tego samego, ale w rolkach w mediach społecznościowych, które podsunie ci algorytm.

Chcesz powiedzieć, że nowe technologie odbierają nam coś istotnego – samo doświadczanie świata?

I to bardzo. A pierwszą rzeczą, którą chętnie oddajemy algorytmom, jest podejmowanie decyzji. W dawnych filmach science fiction wyobrażano sobie, że to roboty będą wykonywać za nas całą ciężką pracę, tymczasem to wciąż my zasuwamy najciężej, a roboty za nas decydują. Możesz się bardzo napracować, pisząc świetny post o tym, że izraelscy pisarze powinni mniej mówić. Zastanawiasz się nad każdym przecinkiem, myślisz, jak zacząć, jak skończyć, ale nikt go nie przeczyta, bo algorytm uzna, że jest bezwartościowy. Tymczasem twoje dziecko wygrywa zawody pływackie, robisz mu zdjęcie na podium, piszesz coś poruszającego, a algorytm decyduje, że wyśle twój wpis wszystkim pedofilom w okolicy, którzy lubią oglądać dzieci w strojach kąpielowych.

Dlatego mam wrażenie, że żyjemy w świecie, w którym mamy bardzo niewielki wpływ na to, co nas spotyka.

Wiele z twoich opowiadań dotyka tematu relacji człowieka ze sztuczną inteligencją, ale przecież realnie nie da się jej rozwoju zatrzymać.

Zaznaczam, że nie jestem przeciwnikiem technologii ani sztucznej inteligencji, one nie są złe. Mój problem dotyczy tego, jak z nich korzystamy. A uważam, że weszliśmy właśnie na prostą drogę do utraty wyobraźni. Jeśli powiem dziecku „wyobraź sobie kwadrat na rowerze, w kasku zrobionym z połówki orzecha” i ono zapyta czata, jak taki kwadrat może wyglądać, zamiast samemu go sobie wyobrazić, to taki wygenerowany rysunek z tym dzieciakiem nie będzie miał niczego wspólnego. Gdyby samo to sobie wyobraziło, obraz w jego głowie należałby wyłącznie do niego. Uważam, że straciliśmy kontrolę, oddaliśmy klucze. I wielu rzeczy już nie potrafimy zrobić sami.

Czytaj także: Media społecznościowe uzależniają bardziej niż alkohol? „Podobnie szkodliwe”

Kiedy byłem młody, a wiało w samochodzie i chciało się zamknąć okno, trzeba było kręcić korbką. Potem ktoś wpadł na pomysł, że szyby będą elektrycznie otwierać się i zamykać na przycisk. Dziś nie ma już wyboru – wszystkie szyby w autach są automatyczne. Wyobraź sobie sytuację: jedziesz autem, nagle gaśnie silnik, jesteś w dżungli, a masz uchylone okno, do którego właśnie zbliża się jadowity wąż, a ty nic nie możesz zrobić! Ludzie zyskali wygodę, nie muszą już machać ręką, ale stracili możliwość reagowania, w sytuacji, gdy ta korbka by ich mogła uratować. Uważam więc, że to kiepski układ.

Znasz te filmiki, na których Zełenski i Trump okładają się pięściami?

No, ba! Uważam, że są bardzo zabawne.

Cóż, moim zdaniem wcale nie są zabawne. Kiedyś mogłaś oglądać Donalda Trumpa wypowiadającego zdania, które mogły być zabawne lub nie, albo mogłaś obejrzeć komika naśladującego prezydenta, który również mógł być śmieszny lub nie. Natomiast „deepfake” nie jest ani prawdą, ani czyjąś interpretacją, to po prostu kłamstwo. Natrafiasz na takie kłamstwa bez ograniczeń, bez żadnego ostrzeżenia, co właśnie oglądasz, bez komunikatu, że „możesz to obejrzeć, ale nie jest to dla ciebie dobre”. To po prostu kolejna rzecz, którą nam serwują, a my bierzemy ją bez zastanowienia.

Jako pisarz w swoich opowiadaniach poruszasz trudne tematy i – nawet jeśli nie wprost – starasz się przekazać coś istotnego. Czujesz czasem, że w świecie, o którym mówisz, nie jesteś już tak bardzo potrzebny?

Czytaj także: Uchodźczyni z Ukrainy: W dniu wybuchu wojny nie płakałam. Łzy przyszły potem

Niedawno jechałem taksówką, której kierowca wydał mi się przygnębiony. Zapytałem, co się stało, odpowiedział, że właśnie słuchał podcastu, w którym przewidywano, że wkrótce pojawią się całkowicie automatyczne samochody, a kierowcy nie będą już potrzebni. Powiedziałem mu: „Słuchaj, jestem pisarzem, a sztuczna inteligencja już potrafi tworzyć historie. Mimo to nie martwię się, bo zawsze będę mógł pisać i opowiadać historie tym, których to będzie interesowało. Wciąż będę mógł pozostać sobą”.

Wiele z moich opowieści traktuje o moich lękach. Można powiedzieć, że to lęki o ludzkość, a jednocześnie lęki o siebie.

Po 7 października twoja rola jako pisarza się zmieniła?

Zdecydowanie. Mój sposób postrzegania pisania też się zmienił. Myślę, że przed 7 października pisanie było dla mnie jak bycie naukowcem. Siedziałem w laboratorium, próbując napisać idealną historię. Taką, która jednocześnie cię rozśmieszy i sprawi, że się popłaczesz. Po 7.10.2023 stałem się kimś w rodzaju ratownika medycznego, który musi zatamować krwawienie. Siedzę zatem z 12-letnim dzieckiem i opowiadam mu na tyle dobrą historię, żeby na pół godziny zapomniał, że jego rodzice zostali zamordowani.

Nie chodzi już zatem o to, że potrafię wymyślić historię, a o to, że chcę ją wymyślić, byś przez chwilę była ze mną w tym innym świecie. Stało się to moim zawodem, moją tożsamością, umiejętnością życiową. Dawniej, w „starych, dobrych czasach”, po prostu pisałem historie – bo tylko to potrafiłem robić i tylko to mnie interesowało. Byłem wtedy ja i moje historie. Teraz natomiast jestem ja i ludzie, a historie stanowią jedynie środek do celu, nie są celem samym w sobie.

Nikt nie mówi, że te twoje opowiastki niczego nie zmienią?

Czytaj także: Nawet nie 5 złotych od książki. Ile zarabiają pisarze i pisarki w Polsce?

Po 7 października pojechałem do jednego z kibuców na północy, do którego ewakuowano wielu ludzi z południa. Kiedy dotarłem na miejsce, sala była pełna starszych osób. Przyznam przy okazji, że ludzie w podeszłym wieku to najlepsza publiczność: nikt nie zagląda w telefon, nie wierci się, każdy ma cierpliwość do długich opowieści. I tamto spotkanie było bardzo udane, a gdy się skończyło – jak to bywa w przypadku osób starszych – opuszczanie sali zajmowało sporo czasu. Ktoś poruszał się na wózku inwalidzkim, ktoś z balkonikiem. Wychodzili więc powoli, a ja zauważyłem, że jedna kobieta nie wstała z miejsca, siedziała i patrzyła na mnie z wyraźnym gniewem. Zapytałem, czy wszystko w porządku, odpowiedziała: „Czy wszystko w porządku? Przychodzisz tutaj, opowiadasz zabawne historie, gadasz o tym i tamtym... a na koniec nie mówisz najważniejszej rzeczy, co my mamy teraz robić?”. Byłem kompletnie zdezorientowany. W tym momencie pewien mężczyzna, opierający się o framugę drzwi, wychylił głowę na zewnątrz i zawołał: „wracajcie, on nam teraz powie, co mamy zrobić!”. Wszyscy ci ludzie zaczęli na nowo zajmować miejsca, a ja zupełnie nie wiedziałem, co mam im powiedzieć.

Jak wybrnąłeś? Sama bym chciała usłyszeć od kogoś mądrzejszego, jak żyć.

W takich sytuacjach zawsze opowiadam historię o mojej matce, która była ocalałą z Holokaustu. Gdy byłem dzieckiem, mieszkaliśmy w mieście, w którym większość mieszkańców była pochodzenia irackiego, Aszkenazyjczyków przybyłych z Europy było tam bardzo niewielu, ocalałych jeszcze mniej. Mimo to wszyscy w mieście wiedzieli, że moi rodzice ocaleli z Holokaustu, nawet jeśli nie znali ich z nazwiska. I któregoś dnia matka zabrała mnie do pediatry. W poczekalni stały dwa krzesła, na nich dwie osoby: kobieta w wieku mamy oraz jej syn, mniej więcej w moim. Gdy weszliśmy, tamta kobieta trąciła go łokciem, mówiąc: „ustąp pani miejsca, to ocalała”. Chłopiec zerwał się na nogi i zaproponował jej miejsce. Gdy matka zapytała, czemu to robi – była przecież wtedy całkiem młoda – odpowiedział: „bo pani jest osobą, która przeżyła Holokaust i należy się pani szacunek”. Matka mu na to: „jeśli zdarzy się, że będziemy musieli tu zostać dwa dni bez jedzenia i wody, to upadniesz na ziemię długo przede mną. Sugeruję więc, byś został na swoim miejscu, bo możesz go potrzebować”.

Zebranym w kibucu powiedziałem więc, że chodzi o to, że ludzie, którzy nie potrafią opowiadać własnych historii, są skazani na przeżywanie swojego życia opowiedzianego za nich przez innych. I jeszcze: „jeśli nie będziecie w stanie szybko ustalić, kim każdy z was jest, ktoś przyjdzie do was i zdecyduje za was: ofiara czy bohater, wetknie wam mikrofon do ust i przejmie waszą opowieść.

Gdy myślisz o sytuacji w Gazie, nie towarzyszy ci poczucie, że opowieść niewiele może, zestawiona z ogromem ludzkiego cierpienia?

Moja żona, mój brat i ja od bardzo dawna uczestniczyliśmy w demonstracjach przeciwko wojnie. Wielokrotnie o tym także pisałem. Mam jednak wrażenie, że zdecydowana większość izraelskiego społeczeństwa cierpi na coś w rodzaju zespołu stresu pourazowego i tak jest do dziś. Reżim Netanjahu nieustannie wpaja ludziom przekonanie, że 7 października wciąż trwa, że jesteśmy w wielkim niebezpieczeństwie, bo w każdej chwili możemy zostać zabici, bo Iran chce na nas zrzucić bombę atomową. Chodzi o to, by przeciętny człowiek pozbawiony był całkowicie autorefleksji. Tak, że gdy spojrzy w lustro, nie dostrzeże tego, co dzieje się wokół.

Izraelskie społeczeństwo tkwi w czymś takim. Kiedy zamordowano premiera Icchaka Rabina, nikt nie domagał się odebrania sprawcy obywatelstwa. Ale gdy dwoje filmowców kręci film, premier twierdzi, że powinni je stracić. Jakby stworzenie filmu „Naza” było najcięższą zbrodnią przeciwko własnemu krajowi. A prawdziwą „zbrodnią” jest w istocie niezdolność do przyjrzenia się własnym działaniom i wzięcia za nie odpowiedzialności. Jeśli społeczeństwo izraelskie ma w ogóle przetrwać, musi się zdobyć na autorefleksję. Twórcy filmu dostali najmocniej, bo byli do niej zdolni jako pierwsi.

Też słyszałeś o sobie, że jesteś zdrajcą.

Słyszałem, że jestem zdrajcą, ale także, że zabijam dzieci, że jestem rasistą. Gdziekolwiek się nie pojawię, zawsze znajdzie się ktoś, kto może mnie znieważyć. I tak za granicą jestem mordercą niewinnych dzieci, a w kraju wbijam własnemu narodowi nóż w plecy. Albo „sprzedaję” Izrael, bo zależy mi na uznaniu ze strony Europejczyków. To bez znaczenia, nie czuję się urażony. Przyjmuję to po prostu do wiadomości, bo wiem, że kiedy krytykuję kraj czy armię, robię to, bo mi na nich zależy.

To, co mnie boli, to gdy słyszę od ludzi w swoim kraju: „nie obchodzi mnie śmierć dzieci, mam dosyć słuchania o Gazie”. Łamie mi serce, że osoby, które znam, potrafią całkowicie odrzucić coś, co – jak zakładałem – było nieodłączną częścią ich sposobu myślenia.

Czytaj także: Rozmowy z czatem. Pacjenci przerywają terapię, wolą omawiać problemy z AI