Monastyry. W 1968 r. w Paryżu pojawiło się hasło: „Struktury nie wychodzą na ulicę” i miało przypominać, że systemy, choćby najdoskonalsze, nie zastąpią spontanicznej aktywności. W przypadku bułgarskich monastyrów było odwrotnie: to właśnie ich struktury pozwoliły odrodzić się temu, co później nazwano bułgarskim narodem. Kto przechował Bułgarię?Pod koniec kwietnia 1876 r. w północnych Rodopach, w Peruszticy, nad monastyrem świętych Teodora Tyrona i Teodora Stratylatesa pojawił się dym. Ogień wybuchł przed południem i w ciągu pół godziny objął cały klasztor – drewniane cele, meble, ikony, dokumenty. Według naocznego świadka, którego relację przytacza bułgarski historyk Angeł Nikołow: „Widowisko było majestatyczne i straszne – jakby w górach wybuchł wulkan”. Z pożaru ocalała mała ikona Świętych Lekarzy Kosmy i Damiana oraz część ksiąg, które udało się wynieść.Był to jeden z epizodów powstania kwietniowego, największego zrywu narodowowyzwoleńczego Bułgarów przeciwko Imperium Osmańskiemu. Do Peruszticy powstanie dotarło 23 kwietnia, a kilka dni później miejscowy monastyr został splądrowany i podpalony przez oddziały baszybuzuków, ochotników muzułmańskich, często rekrutowanych z lokalnej ludności, użytych przez władze do tłumienia rebelii. Co właściwie zginęło w pożarze? Żeby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba spojrzeć na monastyry – jak w tradycji chrześcijańskiego Wschodu nazywa się klasztory – nie tylko jak na miejsca kultu. Przez stulecia były one również ośrodkami piśmienności, edukacji, zarządzania majątkiem i kontaktów z innymi wspólnotami prawosławnymi. Na ziemiach włączonych do Imperium Osmańskiego przejmowały część zadań, które wcześniej należały do instytucji obalonego carstwa bułgarskiego – państwa, którego ostatnie ośrodki zostały podbite pod koniec XIV wieku. Nie jest to więc opowieść o tym, że monastyry „zastąpiły państwo” w dosłownym sensie. Nie miały armii, administracji ani własnej polityki zagranicznej. Ich znaczenie polegało na czymś bardziej przyziemnym: przez kolejne stulecia przejmowały poszczególne funkcje, bez których wspólnota nie mogła zachować ciągłości. To one podtrzymywały to, co później nazwano bułgarskim narodem. Trzeba było gdzieś nauczyć się czytać i pisać, przepisać i przechować księgę, zabezpieczyć dokument, dochodzić praw do majątku, zebrać pieniądze na remont albo wysłać prośbę o pomoc do odległego władcy. W takich sprawach monastyr był instytucją pierwszego wyboru. I w 1876 roku w Peruszticy spłonął nie tylko monastyr, ale szkoła, archiwum, kancelaria – czyli szereg instytucji pod jednym dachem. Czytaj też: Zdrajca z „Potopu”. Dlaczego Janusz Radziwiłł oddał Litwę Szwedom?Kiedy nie ma ambasady W 1647 r., dwieście trzydzieści lat wcześniej, monastyr w Peruszticy znalazł się w sytuacji równie trudnej, choć zupełnie innego rodzaju. W pobliżu klasztoru pojawili się osmańscy wojskowi. Pili w monastyrze, a następnie wszczęli między sobą bójkę, w której jeden zginął. Władze osmańskie nie szukały winnych wśród swoich i obciążyły za to klasztor wysoką grzywną. Mnisi nie byli w stanie jej zapłacić. Zastawili szaty i sprzęty cerkiewne, a mimo to nadal potrzebowali pieniędzy. W tej sytuacji zwrócili się do rosyjskiego cara Aleksego I Romanowa. Na czele poselstwa stanął archimandryta Izajasz, przełożony wspólnoty z Peruszticy, który podjął się ryzykownej podróży. Posiłkowano się siecią kontaktów, która łączyła klasztory na Bałkanach z Rosją – najważniejszym zewnętrznym ośrodkiem prawosławnego wsparcia. Izajasz wyruszył do Moskwy. 4 lutego 1648 r. został przyjęty przez metropolitę kijowskiego Sylwestra Kosowa, który wystawił mu list polecający. Kijów znajdował się wówczas formalnie w granicach Rzeczpospolitej, choć od kilku miesięcy był pod kontrolą Chmielnickiego. List Kosowa ułatwił Izajaszowi dalszą podróż przez terytoria sporne między Rzeczpospolitą a państwem moskiewskim. Pod koniec lutego poselstwo dotarło do Putywla – miasta nad rzeką Sejm, które od 1619 r., na mocy rozejmu w Dywilinie, znajdowało się już w granicach państwa moskiewskiego. 13 marca Izajasz uzyskał zgodę na dalszą podróż, a 28 marca wkroczył do Moskwy. 22 kwietnia wraz z towarzyszami został przyjęty przez cara w Złotej Izbie Kremla, a 8 maja otrzymał zgodę na powrót oraz 10 rubli w gotówce i 40 skór sobolich. W połowie XVII wieku roczny żołd strzelca wynosił 5 rubli, a dobry koń bojowy kosztował do 60 rubli. Pojedyncza skóra sobola od myśliwych kosztowała kilka rubli, ale szlachetniejsza osiągała cenę nawet 30 rubli. Czterdzieści skór sobolich, które Izajasz otrzymał, mogło być warte nawet 160 rubli. Była to więc znacząca pomoc, ale czy wystarczyła, tego nie wiemy. Kaligrafia dyplomatyczna To, czy dokument dotrze do adresata, mogło zależeć od tego, jak został sporządzony. Petycja, którą Izajasz zabrał do Moskwy, musiała więc być napisana we właściwy sposób. Nikołow wysunął hipotezę, że jej autorem był Wasilij Sofijanin, jeden z najwybitniejszych bułgarskich kaligrafów XVII wieku. Działał w Etropolu w zachodniej Bułgarii, na Athos oraz w najważniejszym z bułgarskich monastyrów, Rilskim Monastyrze, gdzie przepisywał księgi i sporządzał dokumenty dla różnych prawosławnych ośrodków. Jego rękopisy, zdobione misterną ornamentyką, przetrwały do dziś w bibliotekach Zografskiego i Rilskiego Monastyru oraz w Belgradzie. Nie każdy jednak miał dostęp do mistrza, który potrafił przygotować odpowiedni dokument. W 1642 r. monastyr św. Mikołaja koło Bochotu, niedaleko Plewenu, wysłał petycję do cara Michała I Romanowa. Wysłannik, mnich Genadiusz, został zatrzymany na granicy w Putywlu i nie otrzymał pozwolenia na wjazd do Rosji. Późniejsze losy monastyru są nieznane; przestał istnieć po 1643 r. Nic więc dziwnego, że w połowie XVII wieku w Mołdawii i Wołoszczyźnie pojawiła się sieć fałszerzy, którzy podrabiali klasztorne dokumenty i pieczęcie. Przykładowo w 1648 r. ekonom monastyru athoskiego św. Pantelejmona zdemaskował przed wojewodą putywelskim wysłanników z klasztoru Beszenowo, dowodząc, że ich dokumenty nie są prawdziwe. Czytaj też: Dziewczyny od buraków. Tak tysiące Polek zmieniły duńskie wyspyPismo uczyło i łączyło Pismo służyło nie tylko do kontaktów z odległym carem. W osmańskiej Bułgarii nie istniał państwowy system szkolnictwa dla chrześcijańskiej ludności. Do końca XVIII wieku podstawowe szkoły były przede wszystkim związane z cerkwiami i monastyrami. W wielu wsiach, zwłaszcza w górskich regionach, brakowało jednak stałego duchowieństwa. Krystjo Jordanow, badając sieć parafialną w regionie Płowdiwu pod koniec XVII wieku, stwierdził, że „religijny kult chrześcijan w większości rodopskich wiosek był utrzymywany przez księży z większych miejscowości, a także przez mnichów z klasztorów Baczkowo, Kuklen i Belasztica”. W tych warunkach edukacja była ściśle związana z piśmiennością religijną. Czytano przede wszystkim teksty liturgiczne, uczono pisania i przekazywano znajomość języka używanego w słowiańskiej tradycji cerkiewnej. Nie była to nowa tradycja – jej korzenie sięgały średniowiecznej Bułgarii, gdzie w IX i X wieku rozwijały się ośrodki piśmiennicze Presławia i Ochrydy. M.in. tam powstawała cyrylica i z czasem pismo oraz literatura słowiańska rozprzestrzeniły się dalej na ziemie prawosławnego Wschodu. W epoce osmańskiej monastyry nie musiały więc wyważać otwartych drzwi. Ich rolą było przede wszystkim podtrzymywanie tego, co już istniało. Z czasem jednak z tego środowiska wyrosła część bułgarskiej inteligencji, która współtworzyła ruch odrodzenia narodowego. Paisjusz Chilendarski, autor „Historii słowianobułgarskiej” z 1762 r., był mnichem na Athos. Sofroniusz Wraczański, który w 1806 r. wydał w Budzie pierwszy drukowany elementarz w języku bułgarskim, również należał do tego kręgu. Dzieła te nie były już wyłącznie tekstami religijnymi czy dydaktycznymi. Były próbami opisania i uporządkowania własnego języka, historii i wspólnoty. Nie było w tym jednak planu odbudowy państwa. Dopiero z perspektywy dzisiejszej widać, że cała ta spuścizna wytworzyła coś, czego Bułgarom najbardziej brakowało: ciągłość kultury i tożsamości. W monastyrach księgi nie giną Kluczowym elementem tej ciągłości była książka. Przepisywano ją, poprawiano, tłumaczono, uzupełniano o notatki, a potem przekazywano dalej. Jej wytworzenie wymagało czasu, materiałów i umiejętności, dlatego była cenna nie tylko jako nośnik treści, lecz także jako przedmiot, który można było podarować, sprzedać albo przekazać innej wspólnocie. Dla współczesnego historyka równie ważny jak sam tekst jest więc ślad, jaki zostawiła po sobie jej wędrówka: marginalia, właściciele, daty, ceny, informacje o tym, skąd księga pochodziła i dokąd trafiła. Dobrym świadectwem takiego obiegu jest Zograf, bułgarski monastyr na Athos. Jego biblioteka przechowuje dziś 388 słowiańskich rękopisów, 126 greckich i około 10 tysięcy drukowanych książek; najstarsze z nich pochodzą z XI wieku. Zograf stał się częścią szerszej sieci wymiany tekstów: rękopisy i ich kopie trafiały poprzez bułgarskie monastyry na Ruś Kijowską, do klasztorów w Kijowie, Nowogrodzie i Moskwie. To właśnie bułgarscy mnisi pracowali nad przekładami greckich tekstów liturgicznych na język słowiański. Podobne księgozbiory i ośrodki pracy nad tekstem powstawały w innych częściach prawosławnego świata, między innymi w klasztorze św. Katarzyny na Synaju. Dla Bułgarów te księgi były jednak czymś więcej niż tylko tekstami. Cyrylica, w której je spisano, stała się jednym z głównych znaków przynależności do prawosławnego i słowiańskiego zarazem świata, którego Bułgaria jest dziś jedynym reprezentantem w Unii Europejskiej. Współczesny Bułgar, nawet jeśli nie jest praktykującym, często czuje więź z tą tradycją. Nieprzypadkowo też dzień cyrylicy – 24 maja – jest w Bułgarii świętem państwowym, obchodzonym z równą powagą co najważniejsze narodowe rocznice. Czytaj też: Życie podporządkowane syrenom. Reportaż z podróży do OdessyFerman w czasach fermentu A jednocześnie trzeba było funkcjonować w systemie prawnym Imperium Osmańskiego. Nowe klasztory i świątynie nie mogły być budowane bez zgody władz, a remonty dotychczasowych wymagały zgody władz. Kluczowym argumentem w staraniach o pozwolenie było udowodnienie, że obiekt istniał już w momencie podboju. W dokumentach pojawiała się standardowa formuła: „od czasów podboju są w naszych rękach”. Za samowolkę sypały się kary. Rosica Gradewa, badająca osmańskie procedury wobec nie-muzułmańskich świątyń z XVII-XVIII wieku, podaje, że za nielegalną rozbudowę cerkwi w Płowdiwie nałożono grzywnę w wysokości 8000 groszy. Grosz (akçe) był podstawową jednostką walutową Imperium Osmańskiego i roczny dochód przeciętnej rodziny chłopskiej oscylował w granicach kilkuset akçe. Podobnie w Tetewenie w północnej Bułgarii – za dobudowanie przedsionka do cerkwi nałożono grzywnę 62 kesi; jeden kesi (worek) odpowiadał 500 akçe, zatem 62 kesi to 31 000 akçe. Chrześcijanie stosowali różne strategie, aby obejść zakazy. Jedną z najbardziej charakterystycznych było wkopywanie cerkwi czy monastyru w ziemię, by nie rzucały się w oczy i nie przekraczały wysokości meczetów. Wznoszono też wysokie mury, by ukryć prace budowlane. Stosowano stopniową rozbudowę – małymi krokami, remont po remoncie, zwiększano objętość budynku, nie przekraczając formalnych wymiarów. Najważniejszym dokumentem był ferman – dekret wydawany przez sułtana, opatrzony jego monogramem (tughrą). Przykładem takiego dokumentu dotyczącego budowli sakralnych jest ferman Mustafy II z 1699 r. w sprawie cerkwi św. Mikołaja w Plewen. Sułtan potwierdzał w nim, że świątynia istnieje od czasów podboju i że chrześcijanie mają prawo ją utrzymywać, ale jednocześnie zabraniał jej powiększania lub podwyższania. Dla wspólnoty religijnej taki dokument miał ogromne znaczenie praktyczne: w przypadku konfliktu z lokalnym kadim (sędzią) czy innymi urzędnikami można było się na niego powołać. Idealnie nie było Oczywiście nie wszystkie monastyry były wzorowymi instytucjami. W 1541 r. patriarcha konstantynopolitański Jeremiasz I, z pochodzenia Grek, ostro skrytykował bułgarskich mnichów z klasztoru Kutlumus na Athos: „Dopóki klasztor był w rękach Bułgarów, był bardzo bliski całkowitego zniszczenia z powodu ich uzależnienia od alkoholu i całkowitej abstynencji od aktywnego zaangażowania w sprawy klasztoru. Gdy jednak przejęli go mnisi z naszego narodu i uczynili go swoim, ożył i odrodził się w najlepszy sposób”. To tym bardziej uderzające, że wcześniej ci sami mnisi odbudowali klasztor po pożarze z końca XV w. Kilkaset kilometrów dalej, w Orta köy (dziś Iwajłowgrad, przy granicy z Grecją), konflikt dotyczył już nie dyscypliny zakonnej, lecz własności. W 1698 r. osmańscy urzędnicy wkroczyli do klasztoru, zamknęli mnichów w celach, a opata aresztowali. Według materiałów analizowanych przez Gradewę przetrzymywano go w dzień w miejscu zwanym Kyzył agacz, a nocą w chacie, zanim został doprowadzony przed sąd w Orta köy. Dokumenty nie precyzują, kto zawinił – mnisi czy Turcy – ani co dokładnie próbowano przejąć. W Sesławcach pod Sofią problemem również był majątek klasztoru – zachowane źródła potwierdzają spory o własność, które zmuszały mnichów do odwoływania się do wyższych instancji administracyjnych. Jeśli dodamy do tego wspomniane już fałszerstwa dokumentów, w które zamieszani bywali duchowni, obraz staje się jeszcze bardziej złożony. Długie trwanie struktur A mimo to monastyry okazały się trwałym elementem bułgarskiej wspólnoty. Przez stulecia poszczególne klasztory robiły rzeczy z pozoru niewielkie: przechowywały księgę, uczyły pisma, gromadziły dokumenty, wysyłały petycję, pilnowały majątku, utrzymywały kontakt z innym klasztorem. W XIX wieku te rozproszone przez stulecia funkcje okazały się gotowym zapleczem odrodzenia narodowego. Przetrwały także komunizm, choć władza próbowała odebrać im część dawnych funkcji. Nacjonalizowano majątek, ograniczano życie religijne, a państwo tworzyło własne miejsca pamięci. Jednym z nich była Buzłudża – świeckie sanktuarium ruchu komunistycznego. Dziś Buzłudża stoi zrujnowana, wokół pasą się półdzikie konie, a po 1989 roku monastyry odzyskały swobodę działania. Nie stały się jednak tym, czym w Polsce są niektóre środowiska zakonne. W Bułgarii nie pojawiła się porównywalna postać zakonnika pokroju Tadeusza Rydzyka, który uczyniłby z klasztoru lub wspólnoty religijnej centrum wpływu politycznego. Bułgarscy hierarchowie oczywiście zabierali i zabierają głos w sprawach publicznych, ale same monastyry zachowały przede wszystkim swoją funkcję religijną. Czytaj też: Ludożercy znad Obu. Tu ludzie przestali być ludźmiAnna z Czeremchy W Bułgarii działa obecnie około 120 monastyrów. Większość została odrestaurowana, choć część dopiero dzięki środkom unijnym mogła liczyć na remont. Nie zamieniły się jednak w miejsca, których znaczenie, poza kultem, sprowadza się do roli zabytku. Pozostają częścią współczesnego, zróżnicowanego życia bułgarskiej wspólnoty. Jak pisze antropolożka Magdalena Lubańska z Uniwersytetu Warszawskiego, w monastyrze w Kuklen „praktyki samouzdrawiania z użyciem łańcucha wywołały kontrowersje. Toczy się wyraźna walka o władzę nad fizyczną i symboliczną przestrzenią monastyru”. Klasztor jest więc także miejscem, w którym różne sposoby rozumienia religijności i tożsamości spotykają się, ścierają i negocjują. I właśnie w Kuklen, monastyrze, który Jordanow wymienia jako jeden z ośrodków życia religijnego w rodopskich wsiach, spotkaliśmy Annę z podlaskiej Czeremchy. Przyjechała z regionu, w którym również żywa jest tradycja prawosławnych klasztorów, z Grabarką na czele. Nie zdążyliśmy jednak z nią porozmawiać. Klasztorna brama zamykała się o osiemnastej, zaś Anna przyjechała tylko na dzień, a my zostawaliśmy też na noc. Mimo to tego wieczoru Rodopy i Podlasie wydały nam się bliższe siebie, niż wskazywałaby na to mapa.