R jak Rozum. Dziś Sokrates nie przetrwałby pierwszego cyklu newsowego

Alfabet Oczkosia. Sokrates chodził po Agorze i zadawał pytania. Dziś ktoś, kto chodziłby po rynku i zadawał pytania, zostałby w ciągu dwudziestu minut zgłoszony na policję za „molestowanie intelektualne”, wyproszony przez ochronę centrum handlowego i otagowany przez trzy konta fact-checkerskie na raz. Sokrates nie miał programu wyborczego, sztabu ani grafika, który by mu zrobił mem. Miał tylko jedno narzędzie: rozum. Uzbrojony w nic więcej niż uporczywe „a dlaczego?”, potrafił rozłożyć na łopatki generała, poetę i polityka jednego dnia, bez PowerPointa, Keynota czy oczywiście AI. *** „Cóż komu z tego, że zjadł wszystkie rozumy, jeśli nie ma własnego” (Sokrates)

***

Gdyby Sokrates żył dziś, nie przetrwałby pierwszego cyklu newsowego. Jego metoda drążenia pytaniami, aż rozmówca sam się pogubi we własnych zeznaniach, jednak wymaga czasu, twarzą w twarz, bez możliwości nagłego przejścia do „a tak w ogóle to zapraszam Państwa po przerwie”.

Dziś każdy polityk ma wyjścia awaryjne, czyli tzw. mosty: „nie będę się wdawał w spekulacje”, „to pytanie nie na temat” i ulubione „nie czytałem/nie słyszałem/odniosę się w późniejszym terminie”, co w tłumaczeniu z nowomowy oznacza „nigdy”. Agora nie miała drzwi ewakuacyjnych. Studio telewizyjne ma ich tyle, że każdy strażak by się ucieszył.

Dlaczego Rozum, a nie samo myślenie?

Bo myśleć można byle jak, co w polityce robi się to hurtowo, na akord, z rabatem. Myślenie to surowiec, taki sam jak ropa czy piasek budowlany. Samo w sobie niewiele znaczy, dopóki ktoś go nie obrobi. Rozum to fabryka przetwórcza: sprawdza przesłanki, przedstawia dowody, a od czasu do czasu, co w polityce graniczy z cudem, przyznaje się do błędu. Dziś myślenia mamy pod dostatkiem: każdy sztab ma dział „narracji”, każdy poseł „przemyślenia” na X publikowane o 23:47, każdy komentator „głęboką refleksję” zaraz po tym, jak zobaczył wynik sondaży. Problem w tym, że to myślenie startuje z linii mety, a nie startu: najpierw jest wniosek, potem dorabia się do niego uzasadnienie, na końcu ewentualnie jakiś fakt, żeby było elegancko. Sokrates robił dokładnie odwrotnie i właśnie dlatego zginął, a nie dlatego, że miał złego PR-owca.

Sokrates filozofował na ulicy, między straganami z rybami, oliwkami i winem. Współcześnie polityk filozofuje w swoim gabinecie z zasłoniętymi żaluzjami, a na ulicę wychodzi tylko po to, żeby nagrać rolkę z sadzonką drzewka w tle, dzieckiem czy „Borsukiem”, „Niedźwiedziem” czy inną haubicą „Krab”.

Czytaj też: Dziennikarze Republiki i działania dla Krala. Nowe ustalenia ws. Zondacrypto

Co się zmieniło od Agory?

Po pierwsze – skala, czyli klasyczny problem: kiedyś rozmawiało się z tłumem, który mógł ci przerwać i wygwizdać. Dziś „rozmawia się” z milionami w trybie wyłącznie nadawczym, jak radio, tylko że radio przynajmniej nie udaje dialogu. Agora była miejscem ścierania się zdań. Media społecznościowe są miejscem ścierania się algorytmów, których jedynym zadaniem jest utrzymać cię w takim samym zdaniu jak najdłużej, bo zmiana poglądów to strata cennego czasu scrollowania, który mógłbyś przeznaczyć na oglądanie kolejnego filmiku z kotem czy szczekającą posłanką.

I tu sedno żartu na dziś: algorytm nienawidzi rozumu tak, jak kot nienawidzi odkurzacza. Rozum jest powolny, wymaga przerwy, wątpliwości, sprawdzenia źródła i przespania się z problemem. Reakcja jest natychmiastowa: kciuk w górę, kciuk w dół, udostępnij, zapomnij, powtórz. Sokrates ze swoim ulubionym pytaniem, na które sam nie znał odpowiedzi, miałby dziś zasięg gorszy niż ogłoszenie o sprzedaży starej pralki, bo nie wywołuje emocji, nie dzieli na wrogów i sojuszników, i w ogóle nie da się go skwitować jednym słowem „ŻENADA” z emotikoną płaczącą ze śmiechu. Agora nagradzała tego, kto najlepiej pytał. Algorytm nagradza tego, kto najgłośniej i najkrócej krzyczy „mam rację”, najlepiej capsem z lokiem.

Po drugie – tempo, czyli mój ulubiony absurd. Sokrates mógł drążyć jeden temat cały dzień, robiąc sobie przerwy na wino i kolejne pytanie. Dziś na odpowiedź polityk ma dokładnie tyle czasu, ile trwa setka z kotem, o którym już wspominałem, bo to w gruncie rzeczy jedyna jednostka miary uwagi, jaką dziś dysponujemy. Rozum potrzebuje przestrzeni, żeby dojść do wniosku okrężną, czasem żenująco powolną drogą. PR-owiec potrzebuje riposty w osiem sekund, zanim widz kliknie na kolejnego twórcę z jeszcze lepszym absurdem. W tym starciu rozum przegrywa z refleksem nie dlatego, że jest głupszy, tylko dlatego, że przyszedł na pojedynek na szable z teczką pełną dowodów.

Po trzecie – nagroda, czyli będę naprawdę złośliwy. Ateńczycy nagrodzili Sokratesa cykutą za zbyt dociekliwe pytania. To dziś brzmi jak drakońska kara, ale przynajmniej była szybka, uczciwa i brutalna. My nagradzamy dziś polityków za „stanowczość”, „pewność siebie” i „silne przywództwo”, które w praktyce oznacza powtórzenie tego samego zdania trzy razy głośniej. Po pierwsze …wiadomo co, po pierwsze… dalej wiadomo.

Wątpliwość, czyli fundament rozumu, stała się w polityce oznaką słabości niczym łza na wizji pewnego byłego marszałka. Cykuta zabijała ciało. Dzisiejsza kara jest bardziej wyrafinowana, zabija karierę, i to bez trucizny, wystarczy jeden niezręczny moment wahania nagrany w „rolce” i koniecznie w pionie.

Co ciekawe, Ateńczycy mieli już wtedy zawodową grupę robiącą dokładnie to, co dziś robią sztaby wyborcze, Uwaga: sofistów. Sofiści uczyli, jak wygrać każdą dyskusję niezależnie od tego, po której stronie prawdy akurat się stało, płaciło się im za skuteczność, nie za trafność. Sokrates spierał się z nimi całe życie, bo uważał, że umiejętność przekonywania bez związku z prawdą to najgroźniejsza broń, jaką można wręczyć ambitnemu człowiekowi. Dwa i pół tysiąca lat później sofiści mają biura na czwartym piętrze każdej centrali partyjnej, tylko nazywają się „doradcami ds. strategii komunikacyjnej”, biorą więcej niż drachmę za godzinę i mają w CV punkt „zarządzanie kryzysowe”, czyli „gasimy pożary, które sami wznieciliśmy”.

Czytaj też: Agresja Rosji z 17 września 1939 roku jak współczesna wojna hybrydowa

Eksperci, czyli nowa wyrocznia delficka

Jest jeszcze jedna różnica. Ateńczycy, gdy nie wiedzieli, co robić, szli do wyroczni w Delfach i słuchali odpowiedzi tak mglistej, że interpretowała ją cała rodzina na cztery różne sposoby przy kolacji, ale przynajmniej wiedzieli, że trzeba się nad nią zastanowić. Dziś mamy sondaże i „ekspertów”, których zadaniem coraz częściej jest dostarczenie przekazu potwierdzającego decyzję podjętą wcześniej na zamkniętym spotkaniu. „Eksperci są zgodni” to dziś jedno z najbardziej nadużywanych zdań w przestrzeni publicznej, wypowiadane z taką samą pewnością niezależnie od tego, czy owi eksperci rzeczywiście są zgodni, czy po prostu udało się znaleźć trzech, którzy powiedzą to, co trzeba, za odpowiednie honorarium. Wyrocznia przynajmniej mówiła zagadkami, choć też nie za friko.

Rozum jako marka

Ciekawe jest też to, że „rozum” sam stał się sloganem reklamowym, jakby to była pasta do zębów, a nie metoda filozoficzna. „Głosuj rozsądnie”, „wybierz z głową”, „to jedyny racjonalny wybór”.

Każda strona sceny politycznej rości sobie prawo do bycia stroną Rozumu, jakby to był zastrzeżony znak towarowy, a nie coś, co trzeba było jeszcze uzasadnić. Paradoks polega na tym, że im częściej ktoś powtarza słowo „racjonalnie”, tym mniej miejsca zostaje w jego wypowiedzi na faktyczne rozumowanie, bo samo słowo ma wystarczyć jako dowód, tak jak napis „naturalny” na paczce solonych chipsów ma zastąpić tablicę Mendelejewa.

To zresztą klasyczny mechanizm marketingowy: skoro nie da się łatwo sprzedać samego produktu, sprzedaje się ładne opakowanie z napisem „Rozum w środku”. Nikt nie musi sprawdzać składu, wystarczy etykieta i dobra czcionka.

Rozum a polaryzacja

Jest jeszcze jeden mechanizm, którego Ateńczycy nie znali w takiej skali, a który dziś skutecznie dobija rozum polityczny: plemienność. Na Agorze można było się z kimś ostro nie zgodzić i pójść z nim wieczorem na wino czy inną orgię, bo różnica zdań nie była jeszcze tożsamością narodową. Dziś różnica zdań bardzo szybko staje się przynależnością plemienną, a Rozum jako narzędzie, które czasem prowadzi do wniosków niewygodnych dla własnego plemienia, staje się aktem zdrady na miarę przejścia na stronę Sparty. Zmiana zdania pod wpływem argumentów nie jest traktowana jako cnota intelektualna, tylko jako dezercja, po której trzeba tłumaczyć się przez tydzień na wszystkich kanałach. „Ty się teraz zgadzasz z nimi?” brzmi dziś gorzej niż „nie masz racji”, a to właśnie umiejętność powiedzenia „miałem rację inaczej, niż myślałem” była u Sokratesa czymś w rodzaju sportu narodowego wprawdzie bez medali, za to z karą śmierci na koniec sezonu.

Czytaj też: Prezydent i premier wymieniają docinki. „Proszę skasować wpis”

I co z tego wynika?

Sokrates przegrał z Atenami dosłownie, wyrokiem sądu, i to w dodatku niewielką większością głosów, co samo w sobie jest chyba najlepszym dowodem, że nawet ateńska demokracja miała swój odpowiednik marginesu błędu sondażowego.

Agora zniknęła, ale zapotrzebowanie na kogoś, kto zapyta „a skąd to właściwie wiesz?” zostało. Mam nadzieję.

Jest jednak delikatna różnica. Człowiek zadający takie pytania, nie dostaje dziś cykuty. Dostaje wyciszenie w komentarzach, co, trzeba przyznać, jest karą znacznie mniej śmiertelną, ale za to dużo bardziej powszechną.

Można by więc powiedzieć, że polityczny rozum nie zniknął, ale przeniósł się do podziemia, jak dobra restauracja bez szyldu. Działa gdzieś między wierszami eksperckich analiz, w rozmowach kuluarowych, których nikt nie nagrywa, w tych rzadkich momentach, kiedy polityk na chwilę zapomina, że kamera jest włączona i mówi coś, co brzmi jak prawdziwe wahanie, a nie przygotowana teza. Może więc rozum polityczny nie umarł razem z Sokratesem, tylko wciąż czeka na swój proces. I na pewno ława przysięgłych nie zbiera się dziś w Atenach, lecz w sekcji komentarzy, a wyrok zapada szybciej, niż zdążylibyśmy dopić kielich z trucizną.