Przewrót majowy 12-15 maja 1926 na prowincji. Kryzys informacji: Sprawdzano czy II Rzeczpospolita się rozpadnie

Kryzys informacji. Najpierw zamilkły telefony. Potem stanęły pociągi do Warszawy. Mosty na Wiśle obsadzono wojskiem, na Krakowskim Przedmieściu padli pierwsi zabici, Belweder pod ostrzałem. Ale z perspektywy prowincji, przewrót majowy był przede wszystkim kryzysem informacji i sprawdzianem, czy II Rzeczpospolita się nie rozpadnie. „Warszawa milczy”

Przejęcie radiostacji na Polu Mokotowskim – 14 maja około południa – było jednym z elementów odcinania stolicy od reszty kraju. Cywilne telefony zamilkły już wcześniej, a urzędowe depesze docierały z opóźnieniem lub wcale. Łączność była poważnie zakłócona – rząd i prezydent nie mieli pełnego obrazu sytuacji na prowincji, a prowincja nie wiedziała, co naprawdę dzieje się w Warszawie.

W Wilnie 13 maja wyłączono także telefony dla cywilów. Wojewoda Olgierd Malinowski zwołał nocne spotkanie dla prasy. Poinformował o braku ostatecznych rozstrzygnięć, ale chaosu to nie ugasiło. Mieszkańcy żyli sprzecznymi wieściami i domysłami.

Lwowska „Chwila” – żydowski dziennik wydawany po polsku – w nadzwyczajnym wydaniu z 12 maja pisała: „Warszawa godz. 7:45. Po mieście krążą najfantastyczniejsze pogłoski. W tej chwili dochodzą do Sejmu z miasta odgłosy strzałów”. Redakcja opierała się na jednym z ostatnich telefonogramów od warszawskiego korespondenta i na informacjach o wstrzymanych pociągach. Później, 13 maja, gazeta podawała: „Dzisiaj od godziny 4-ej nad ranem mimo nieprzerwanego połączenia telegraficznego z Warszawą ani redakcje pism ani władze (z wyjątkiem władz wojskowych, które utrzymują dorywczy i ustawicznie przerywany kontakt z pomocą telegrafu Hughesa) nie otrzymują połączenia ze stolicą”. Dodajmy, chodziło o telegraf Hughesa, rodzaj dalekopisu.

Najlepszym przykładem galimatiasu był Kalisz. „Gazeta Kaliska” relacjonowała 15 maja: „W ciągu nocy trzykrotnie rozmawialiśmy z Polską Agencją Telegraficzną w Poznaniu. Niestety stale otrzymywaliśmy odpowiedź, iż Poznań nie posiada żadnych wiadomości. Po długich prośbach uzyskaliśmy połączenie z Łodzią – redakcja «Kurjera Łódzkiego» udzieliła nam garść wiadomości zastrzegając, iż nie są sprawdzone”. Lokalne redakcje szukały potwierdzeń nawet w Niemczech – ta sama gazeta przytaczała depeszę radiostacji berlińskiej, że „cała Warszawa znajduje się w rękach marszałka Piłsudskiego”, a zabitych ma być 200, rannych przeszło 1000.

Jak pisał członek sztabu Piłsudskiego January Grzędziński: „tylko przez zatrzymanie transportów z Poznańskiego i Pomorza oraz transportów ze Śląska możemy umożliwić dywizji legionowej z Wilna przewagę”. Nie chodziło wyłącznie o tory i mosty – przerwanie łączności miało zatrzymać rozkazy i uniemożliwić przekazanie informacji do oddziałów wiernych rządowi. Dywizja legionowa z Wilna, posłuszna Piłsudskiemu, miała zdążyć do Warszawy pierwsza – a wielkopolskie i pomorskie pułki – nie.

Czytaj także: A gdzie te grube polskie pany? Syberyjska herstoria

Wielkopolska i Pomorze – lojalność, rozłam i krecie skórki

Ziemie dawnego zaboru pruskiego stanęły po stronie legalnego rządu Witosa. W wystąpieniu Piłsudskiego widziano nie tylko bunt wojskowy, ale zagrożenie dla porządku społecznego i własności. W odezwie Senatu Uniwersytetu Poznańskiego z 13 maja 1926 roku padły słowa skrajne: „Sam Józef Piłsudski stanął przed narodem i historią poza prawem. Jest winien zdrady głównej”. Rektor zawiesił zajęcia, a studenci powołali Akademicki Komitet Obrony legalnego rządu, który następnie zorganizował Legię Akademicką – ochotniczą formację gotową do walki w obronie konstytucyjnych władz.

„Kurier Poznański” donosił 13 maja o olbrzymiej manifestacji, na której tłumy skandowały hasła wierności prezydentowi. Jerzy Drobnik, dziennikarz o narodowych sympatiach, zapisał w swoim diariuszu: „W ogóle każdy mówi – dużo gadania, mało czynu. Uchwały nie wykonywane […] zupełny brak informacji o tym, co się dzieje”. Niemniej dla Wielkopolan kluczowa była manifestacja lojalności wobec legalnej władzy.

Z Pomorza, mimo początkowych wahań, wyruszyły pułki z rozkazu rządu, by bronić Warszawy. „Gazeta Kaszubska” z Wejherowa pisała 16 maja: „47 zjednoczonych towarzystw polskich miasta Wejherowa, stolicy Kaszub, z oburzeniem i wstrętem przyjęło do wiadomości rozkaz zdrajcy Piłsudskiego”. Mimo to 14. pułk z Włocławka, 61. i 62. z Bydgoszczy, 64. i 65. z Grudziądza – każdy wysyłał po dwa bataliony – wyjechały na pomoc legalnym władzom. W Toruniu dowódca Okręgu Korpusu VIII gen. Jan Hubischta internował inspektora armii gen. Leonarda Skierskiego i kilku oficerów, osadzając ich w wagonie na dworcu, obawiając się, że jako zwolennicy Piłsudskiego mogliby sabotować odsiecz.

Tymczasem w Poznaniu rozeszła się plotka o samobójstwie gen. Kazimierza Sosnkowskiego. „Chwila” z 14 maja 1926 dementowała: „Wiadomości o samobójstwie b. min. gen. Sosnkowskiego nie sprawdzają się. Wedle informacji otrzymanych od wojskowości w drodze oficjalnej gen. Sosnkowski żyje i wyjeżdża z ramienia Piłsudskiego do Genewy”. Bardziej autentyczna była historia pułkownika Mieczysława Więckowskiego, szefa sztabu w Poznaniu. Ten sam numer „Chwili” relacjonował: „W imieniu gen. Sosnkowskiego szef sztabu gen. w Poznaniu pułk. Mieczysław Więckowski interweniował u oficerów, którzy sprzeciwiali się rządowi, w sprawie uzgodnienia stanowisk. W odpowiedzi na apel z strony przeciwnej padł strzał, który ugodził pułk. Więckowskiego – został on ciężko zraniony”. To wydarzenie pokazuje, jak głęboko przewrót majowy dzielił nawet wyższą kadrę oficerską.

Były też środowiska, które wolały stanąć z boku i wyczekiwać. Poznański tygodnik fachowy „Drogerzysta” – pismo dla aptekarzy i pracowników drogerii – w numerze z 15 maja 1926 roku nie pisał wprost o przewrocie, ale o możliwym „zwrocie w polityce handlowej rządu”, waloryzacji cen i trudnościach skarbu państwa. Za to w tym akurat numerze rozbudowano inne, niepolityczne działy i przykładowo pisano o pomyłce aptekarskiej, z powodu której noworodek stracił wzrok, oraz o tym, że „garbowanie skórek krecich u nas się zupełnie nie opłaca”, a „kret należy do bardzo pożytecznych zwierząt, podlega ochronie i nie można go w żaden sposób tępić”. Przewrót majowy nie przebił się więc do wszystkich gazet branżowych wprost, ale jego gospodarcze konsekwencje były wyczuwalne także na łamach fachowej prasy.

Kresy nasłuchują – lęk, pragmatyzm i test państwa

Na Kresach nikt nie świętował. Tam, gdzie polskie wojsko stykało się z ukraińską i białoruską wsią, a żydowscy mieszkańcy obawiali się, czy chaos nie przerodzi się w przemoc, każdy kryzys w stolicy zagrażał lokalnej równowadze. Walki w Warszawie budziły lęk, ale też wymuszały pragmatyczne wyczekiwanie. „Kurjer Stanisławowski” pisał 23 maja wprost: „Kresy nasze wschodnie i zachodnie zdały egzamin z dojrzałości politycznej – nigdzie bowiem nie zakłócono spokoju, rozumiejąc, że walka wśród społeczeństwa polskiego w terenach nadgranicznych musiałaby rozpocząć proces odpadania dzielnic od Macierzy”.

W Łucku „Przegląd Wołyński” pytał 20 maja: „Czy to prawda, że prezydent m. Łucka kazał pozdejmować portrety Marszałka Piłsudskiego, a potem na nowo kazał je zawieszać?” Odpowiedzi nie znamy – gazeta nie ujawniła, czy plotka się potwierdziła. Najwyraźniej lokalne władze same nie wiedziały, jak się zachować. Ta sama gazeta opublikowała też długą odezwę do Piłsudskiego, domagającą się „natychmiastowego rozwiązania obu izb parlamentarnych”. Podpisały ją m.in. Centralny Związek Kółek Rolniczych i Związek Strzelecki. Nadzieja wiązana z Piłsudskim była podszyta strachem przed rozpadem państwa.

Wilno przeżywało te dni po swojemu. 13 maja więźniowie na Łukiszkach intonowali Pierwszą Brygadę, licząc na zwolnienie. Tymczasem aresztowano redaktora naczelnego endeckiego „Dziennika Wileńskiego”, Aleksandra Zwierzyńskiego. Wolność prasy na Kresach została w tych dniach poważnie ograniczona.

Czytaj także: Rafał Wojaczek – poeta wyklęty. „Dywagacje na temat jego śmierci są różne”

Teatr, ogłoszenia i złote zęby – prowincja między sceną a afiszem

Gazety nie pisały jednak wyłącznie o polityce. W przywołanej już lwowskiej „Chwili” z 13 maja, obok relacji z ostrzału Belwederu, ukazała się recenzja z przedstawienia „Dybuk” Szymona An-skiego w wykonaniu teatru Habima. Felietonista F. Tauber malował obraz widowni następująco: „Na drugim balkonie niesłychany natłok. Każde krzesło zajęte co najmniej przez dwie osoby. Na stojących miejscach tłoczy się zwarta masa, przejścia całkowicie zabarykadowane, nawet dźwigary żelazne objęły funkcję prowizorycznych foteli. Obok mnie siedzi stary żyd z dwoma studentami gimnazjalnymi na kolanach. Oczka zapatrzone, jak gdyby Dybuk wlał w ich duszę, słuchają melodii słów”. Relację tę wydrukowano w tym samym numerze, który na pierwszej stronie relacjonował krwawe walki w Warszawie.

Równie egzotyczne doniesienia płynęły z Lublina. Gdy Warszawa rozbrzmiewała od strzałów, „Ziemia Lubelska” znajdowała czas na depesze z Moskwy. W numerze z 13 maja 1926 roku cytowano „Komsomolską Prawdę”: „Członek komunistycznej organizacji młodzieży G. Szczepanov dał sobie wprawić trzy złote zęby, gdyż własne jego zęby zostały mu wybite podczas bijatyki. Po ożywionej dyskusji przyjęto rezolucję: «Złote zęby uważamy za rzecz w socjalistycznem państwie niedopuszczalną. Żądamy, aby towarzysz Szczepanov usunął złote zęby i zastąpił je zwykłemi, żelaznemi»”. I taka również była prowincja – obok stołecznej polityki znajdował tam swoje miejsce i lokalny, i globalny absurd.

„Dyktatura, o której śni się wielu wartogłowom”

Prawica pisała o „buncie piłsudczyzny”, „chaosie”, „zbrodni” i „zdradzie”. W toruńskim „Słowie Pomorskim” ks. Zygmunt Kaczyński grzmiał 13 maja: „Dyktatura, o której śni się wielu wartogłowom [tj. ludziom mącącym spokój i marzącym o nieograniczonej władzy – przyp. red.], nie tylko nie wyprowadzi Polski z obecnego chaosu, ale popchnie ją do ostatecznej przepaści i zguby”. „Kurier Poznański” wzywał do obrony „Boga, Honoru, Ojczyzny”. W tym samym „Słowie Pomorskim” z 16 maja jeden z publicystów porównywał zamach do „zbrodni”, która każe na nowo pracować nad „moralnym kredytem Polski”.

Lewicowy „Robotnik” (warszawski organ PPS) zapowiadał natomiast „rewolucję oburzenia” i „drugie narodziny Polski Niepodległej”: „Zbrojne wejście Piłsudskiego do Warszawy oceniliśmy od razu jako Rewolucję. Nie była to demonstracja ani bunt, ale właśnie Rewolucja – Rewolucja demokracji polskiej przeciwko rujnowaniu Państwa przez Chjeno-Piasta”. Socjaliści szybko się jednak rozczarują.

Komuniści z „Nowego Przeglądu” (organu KPP) najpierw poparli zamach, a dwa tygodnie później uznali go za „błąd partyjny”. Na łamach pisma pojawiły się samokrytyczne analizy, w których przyznawano, że partia powinna była wzywać masy do wystąpień niezależnych od działań obozu Piłsudskiego. „Polska Zbrojna”, dziennik wojskowy związany z sanacją, przekonywała zaś: „To nie jest wojna domowa – lecz zaprowadzenie ładu i sprawiedliwości w Rzeczypospolitej”. A jednocześnie lwowska „Chwila” obok dramatycznych depesz drukowała uspokajające komunikaty: „sklepy działają, transport żywności nie przerwany”.

Czytaj także: Emancypacja poprzez testament. Tak obchodzono prawo

Dworzec jako epicentrum – jak kolej trzymała państwo w garści

Walki toczyły się w Warszawie i to tamtejsze dworce były teatrem wojskowych działań. Ale to dworce na prowincji stały się prawdziwym probierzem sytuacji. Jeśli gdzieś w miasteczku na Kresach czy w Wielkopolsce pociągi stały, telegramy nie dochodziły, a ludzie tylko snuli po poczekalni – znaczyło to, że państwo słabnie. Jeśli ruch kolejowy i szerzej – praca dworca trwała niezakłócona – można było jeszcze mieć nadzieję. I dlatego tyle wzmianek o dworcach w lokalnej prasie.

We Lwowie „Chwila” notowała 14 maja z urzędowym spokojem: „Ruch kolejowy w obrębie Dyrekcji lwowskiej odbywa się do tej chwili zupełnie normalnie. Strajkuje tylko warsztat kolejowy we Lwowie”. Dodajmy – tylko jeden warsztat przerwał pracę i był to dobry znak.

„Gwiazdka Cieszyńska”, całkiem wpływowe pismo, w którym Konopnicka w 1908 roku pierwszy raz opublikowała „Rotę”, 21 maja opisywała, jak miejscowi dowódcy wojskowi przenieśli swoją kwaterę właśnie na dworzec: „Przez cały czwartek [szef stacjonujących w Cieszynie oddziałów – przyp. red.] stał ze swoim sztabem przed dworcem i dyrygował stamtąd całą akcją”. Tam też „na dworcu cieszyńskim miały być ustawione działa polowe”.

Najbardziej prozaicznego, a przez to wymownego śladu dostarczyła gazeta z Koźmina Wielkopolskiego w powiecie krotoszyńskim. Lokalny „Orędownik Urzędowy Powiatu Koźmińskiego” 12 maja informował o „Składzie przy dworcu” z materiałami budowlanymi. A 22 maja, gdy sytuacja się wyjaśniła, nakazywał: „Na dworcach znajdujących się w zagrożonym obrębie należy umieścić przy wejściach tablice”. Chodziło o tablice ostrzegawcze i organizujące ruch podróżnych. Po doświadczeniach ostatnich dni jasne było, że dworzec jako newralgiczny punkt musi być odpowiednio oznakowany i nadzorowany.

I jeszcze Pelplin na Pomorzu. Tamtejszy „Pielgrzym” z 18 maja odnotował drobną, ludzką sprawę. Ktoś za pośrednictwem redakcji apelował: „W sobotę dnia 15 b. m., zostawiłem w Pelplinie na dworcu o godz. 5 po poł. tekę z pracami szkolnemi”. To był probierz normalności: dworzec niezmiennie funkcjonował jako miejsce codziennych, zwyczajnych zdarzeń.

Podobnie w Zagłębiu Dąbrowskim – lokalny „Głos Rezerwy” z Sosnowca (16 maja) nie opisywał walk, ale reklamował „Hotel Warszawski vis a vis dworca” oraz „Cukiernię i Restaurację vis a vis dworca Wiedeńskiego” w Sosnowcu. Tu także dworzec pozostawał miejscem handlu, usług i codziennego życia.

Oczywiście komunikacja z Warszawą była zawieszona i m.in. krakowski „Czas” pisał o wstrzymanych pociągach do stolicy i chaosie na stacjach, a „Ziemia Lubelska” donosiła o strajku maszynistów w Warszawie. Ale już w Brześciu „Życie Polesia” 17 maja mogło ogłosić: „Z dniem dzisiejszym podjęty został całkowity ruch kolejowy, tak pasażerski, jak i towarowy”.

Czy peryferie spoglądały trzeźwiej?

W nocy z 14 na 15 maja prezydent Wojciechowski zrzekł się urzędu, a rząd Witosa podał się do dymisji. Nowy rząd Kazimierza Bartla, z Piłsudskim jako ministrem spraw wojskowych, zapowiadał uzdrowienie – czyli sanację. „Kurjer Stanisławowski” pisał 23 maja: „Nakazem chwili jest zachowanie rozwagi, spokoju i karności. Wszelką anarchję oraz wzywanie do dalszej walki bratobójczej należy stłumić, bo chodzi o nasz byt państwowy!”. Na prowincji zapewne każdy powtórzyłby to w takiej czy innej formie. Jednak rzeczywistość korygowała te deklaracje.

„Życie Polesia” opisało „Smutne horoskopy” z gminy Bereźnickiej na rubieżach Rzeczypospolitej, w powiecie sarneńskim. Wybory do rady gminnej odbyły się tam 28 kwietnia, na dwa tygodnie przed przewrotem. Były poborca podatkowy, który dostał się do rady, zasłynął tym, że wcześniej „poprawiał” pokwitowania, zwiększał sumy i zabierał nadwyżkę do własnej kieszeni. Na agitację wyborczą wydał kilkaset złotych – głównie na wódkę. W efekcie – jak pisała gazeta 17 maja – został wójtem. Dla takiego cwaniaka warszawski przewrót był zapewne ledwie fikołkiem. Co redakcja „Życia Polesia” podsumowała z gorzką ironią: „Rada w radę i b. poborca staje się wójtem. Machiawel by tego lepiej nie urządził”.

Czytaj także: Zabić posła. Warszawski kryminał z podlaskim sercem