RAPORT

KORONAWIRUS: MAPY, STATYSTYKI, PORADY

Dzisiaj poznamy laureata literackiego Nobla. Nagroda przyznawana jest od 119 lat

Najczęściej Nobla dostawali pisarze i poeci angielskojęzyczni – 29 razy (fot. Beata Zawrzel/NurPhoto via Getty Images)

Literacka nagroda Nobla, której laureata poznamy w czwartek, przyznawana jest od 119 lat. Cztery razy wyróżniono nią dwie osoby jednocześnie, a siedem razy w ogóle nie wyłoniono laureata. Wśród 116 nagrodzonych pisarzy znalazło się 15 kobiet.

Literacki Nobel dla Olgi Tokarczuk

Polska pisarka Olga Tokarczuk została laureatką literackiego Nobla za rok 2018. Jak podała Szwedzka Akademia, Tokarczuk otrzymała nagrodę „za...

zobacz więcej

Najczęściej Nobla dostawali pisarze i poeci angielskojęzyczni – 29 razy. Twórców francuskojęzycznych na liście dotychczasowych noblistów jest 14, 14 razy odbierał Nobla literat niemieckojęzyczny. Kolejna grupa laureatów nagrody Nobla to Słowianie (12), w tym piątka Polaków oraz czwórka Rosjan, jeden Serb i jeden Czech. Listę nagrodzonych Słowian dopełnia Josif Brodski, piszący zarówno po rosyjsku, jak i angielsku (nagrodę otrzymał jako obywatel USA).

Tyle samo jest noblistów włoskich, co hiszpańskich – po pięciu. Jeśli jednak doliczyć do tych ostatnich sześciu laureatów z Ameryki Łacińskiej, to hiszpańskojęzycznych noblistów będzie 11. Dwa razy przyznano nagrodę Nobla Chińczykowi (Gao Xingjian i Mo Yan), Imre Kertesz to jedyny noblista języka węgierskiego, a Orhan Pamuk – tureckiego. Jedyny pisarz arabski nagrodzony Noblem to Egipcjanin Naguib Mahfouz.

Precyzyjne określanie liczby noblistów według obywatelstwa, narodowości i obszaru językowego jest nieco zwodnicze. Isaac Bashevis Singer to Żyd polski, tworzący w USA w języku jidysz, znany na świecie z angielskich tłumaczeń. Elias Canetti to pisarz zaliczany do literatury austriackiej, z pochodzenia Żyd rumuński, obywatel brytyjski.

Amerykanie zaliczają do „swoich” noblistów Brodskiego i Czesława Miłosza. Ivo Andric pisał po serbsku i chorwacku, a urodził się w Bośni. Samuel Beckett, urodzony w Irlandii dramatopisarz i powieściopisarz, większość życia spędził w Paryżu, pisząc zazwyczaj po francusku i tłumacząc swoje własne dzieła na angielski.

Najmłodszym literackim noblistą był Rudyard Kipling, który w 1907 r., gdy przyznano mu nagrodę, miał zaledwie 42 lata, najstarszą laureatką była Doris Lessing, którą nagrodzono w wieku 88 lat.

Kobiety z Noblem z chemii za „genetyczne nożyczki”

Emmanuelle Charpentier i Jennifer A. Doudna zostały tegorocznymi laureatkami Nagrody Nobla w dziedzinie chemii. Komitet Noblowski docenił je za...

zobacz więcej

Szwedzką Akademię, na wzór Akademii Francuskiej, założył król Gustaw III w 1786 r. Liczy ona 18 członków. W skład Akademii wchodzą pisarze, poeci, filolodzy i językoznawcy. Jej statutowym zadaniem jest opracowywanie wielkiego słownika języka szwedzkiego, ukończenie tego dzieła planuje się dopiero na rok 2020. Akademicy organizują też konferencje, przyznają nagrody i stypendia, wydają monografie szwedzkich pisarzy.

W 1897 r. członkowie Szwedzkiej Akademii dowiedzieli się z testamentu Alfreda Nobla – wynalazcy dynamitu – że mają stanowić jury międzynarodowej nagrody, przyznawanej co roku jakiemuś pisarzowi za „najwybitniejsze dzieło o tendencjach idealistycznych”. Członkowie Akademii, której zadaniem była troska o czystość języka szwedzkiego i popularyzowanie szwedzkiej literatury, nie czuli się powołani do oceniania literatury światowej. Pięć lat później – w 1901 r. – uznali jednak, że francuski poeta Rene Sully Prudhomme spełnia podane w testamencie Nobla kryteria i przyznali mu nagrodę.

Kandydatów do literackiego Nobla zgłaszają poprzedni laureaci, członkowie podobnych akademii w innych państwach, profesorowie literatury i historii literatury z uczelni akademickich, przewodniczący związków pisarzy, PEN-klubów z całego świata oraz sami członkowie Szwedzkiej Akademii.

Kandydatury można zgłaszać do końca stycznia. Jest ich zazwyczaj ok. 500, po pierwszej selekcji zostaje 150-200 nazwisk. W marcu lista zawęża się do 10-20 nazwisk, przed wakacjami obejmuje maksymalnie 5-8 propozycji.

Nobel z fizyki za odkrycia dotyczące czarnych dziur

Tegoroczni nobliści z fizyki Roger Penrose, Reinhard Genzel i Andrea Ghez zostali nagrodzeni za odkrycia dotyczące jednego z „najbardziej...

zobacz więcej

We wrześniu dyskutuje się przeważnie już tylko nad dwiema kandydaturami. Głosowanie odbywa się następująco: sekretarz Akademii obchodzi stół ze srebrną tacą, a akademicy składają na niej karteczki z wybranym nazwiskiem. Obowiązuje absolutna większość głosów - jeżeli nie uda się za pierwszym razem, głosowanie odbywa się ponownie.

W historii nagrody tylko dwa razy przyznano ją pośmiertnie – w 1931 r. uhonorowano nią Erika Axela Karfeldta, wybitnego poetę i członka Szwedzkiej Akademii, który przez 20 lat pełnił funkcję jej sekretarza. Choć dwukrotnie w ciągu jego życia akademicy głosowali na niego, za każdym razem oponował, tłumacząc, że nie powinno się nagradzać członków jury.

W 1961 r. zdarzyło się, że laureat, Dag Hammarskjold, zmarł między ogłoszeniem werdyktu akademii a ceremonią wręczenia Nobla. W 1974 r. w regulaminie nagrody zastrzeżono, że może być ona przyznawana tylko żyjącym literatom.

Osiem razy – w latach 1914, 1918, 1935, 1940-43 oraz w 2018 r. nagrody w ogóle nie przyznawano. Czterokrotnie literacką Nagrodę Nobla przyznano podwójnie.

Tylko dwóch pisarzy nie przyjęło jej w ogóle – Jean Paul Sartre (argumentował, że „pisarz nie powinien dać się przekształcić w instytucję”) i Borys Pasternak (któremu przyjęcia nagrody zakazały władze sowieckie).

Nobel za ogólną teorię względności i czarne dziury

6 października Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła laureatów Nagrody Nobla z fizyki za rok 2020. Kolejny raz od 1901 roku, kiedy przyznano je...

zobacz więcej

Szwedzka Akademia lubi zaskakiwać publiczność. W 1953 r. nagrodzono literackim Noblem Winstona Churchilla, bardziej znanego z funkcji politycznych niż dokonań pisarskich. W ostatnim dziesięcioleciu kilka razy wybierano pisarzy niemal nieznanych nawet krytykom literackim, jak Chińczyk Gao Xingjian.

Harold Pinter jest co prawda szeroko znany, lecz jego zaangażowanie w politykę sprawiło, że wybór ten postrzegany był jako kontrowersyjny. Także Nobel dla Austriaczki Elfriede Jelinek w 2004 r. podzielił środowiska literackie na świecie – tym razem krytykowano zaangażowanie pisarki w feminizm oraz jej lewicowe poglądy.

Nagroda dla Orhana Pamuka spotkała się z aprobatą niemal wszędzie, poza ojczyzną pisarza, gdzie opinia publiczna nie umie mu wybaczyć, że otwarcie nazywa ludobójstwem rzeź Ormian przeprowadzoną przez jego rodaków na początku XX wieku.

Zaskoczeniem innego rodzaju była nagroda dla Gabriela Garcii Marqueza, przyznana w 1982 r. – w wielu ówczesnych komentarzach pojawiało się zdanie, że wreszcie nagrodzono pisarza, którego wszyscy czytają.

Najbardziej kontrowersyjnym Noblem literackim pozostaje jednak decyzja jury z 1974 r., kiedy wybrano szwedzkich pisarzy: Eyvinda Johnsona i Harry'ego Martinsona. Obserwatorów oburzyło nie to, że nagrodzeni pisarze byli mało znani, ani nawet nie okoliczność, że wybierając ich pominięto takie sławy, jak Graham Greene czy Saul Bellow. Kontrowersje wzbudził fakt, że obaj nagrodzeni literaci zasiadali w noblowskim panelu i uczestniczyli w głosowaniu, wybierając laureata.

Murakami czy Adonis? Kto dostanie literackiego Nobla?

Literackiego Nobla w tym roku może otrzymać syryjski poeta Adonis, jeden z wielkich pisarzy amerykańskich lub niedoceniany autor z Afryki – typują...

zobacz więcej

Ostatni kryzys w Szwedzkiej Akademii wybuchł jesienią 2017 r., gdy francusko-szwedzki fotografik i reżyser Jean-Claude Arnault, mąż członkini Akademii Katariny Frostenson, został oskarżony o molestowanie i o to, że był źródłem przecieków na temat laureatów. 18 kobiet oskarżyło go o wykorzystywanie seksualne, a pięć z nich zdecydowało się złożyć doniesienie na policję z oskarżeniem o gwałt, część zarzutów została jednak umorzona z powodu przedawnienia lub braku dowodów.

Przypuszcza się, że mąż Frostenson był źródłem przecieków o Nagrodzie Nobla dla Wisławy Szymborskiej (1996), Elfriede Jelinek (2004), Harolda Pintera (2005), Jean-Marie Gustave'a Le Clezio (2008), Patricka Modiano (2014), Swiatłany Aleksijewicz (2015) oraz Boba Dylana (2016).

W związku z kryzysem w 2018 r. Szwedzka Akademia zdecydowała, by nie przyznawać w tamtym roku Literackiej Nagrody Nobla. W Szwecji zawiązała się Nowa Akademia – inicjatywa ludzi sztuki i kultury, która, chcąc zapewnić ciągłość przyznawania tej najważniejszej nagrody, przyznała „Alternatywnego Nobla”.

Został on przyznany przez Nową Akademię osobie wyłonionej z kandydatur zaproponowanych przez szwedzkie bibliotekarki i bibliotekarzy. Otrzymała ją Maryse Conde, francuska pisarka urodzona w Gwadelupie – (na polski przełożono m.in. jej powieść „Ja, Tituba, czarownica z Salem”). Nowa Akademia, po przyznaniu „Alternatywnego Nobla”, została rozwiązana. W 2019 r. Szwedzka Akademia wznowiła prace, jej najnowszy wybór poznamy w czwartek.

Emocje towarzyszące spekulacjom może nieco ochłodzić przypomnienie, że wielcy pisarze – tacy jak Marcel Proust, James Joyce, Bertolt Brecht, Jorge Luis Borges, Graham Greene, Philip Roth i Stanisław Lem – nigdy Nobla nie dostali, a nazwiska wielu literatów uhonorowanych tą nagrodą szybko odeszły w zapomnienie.

źródło:
Zobacz więcej