hit
Wampiry już się prawie z nami zaprzyjaźniły. Stały się współczesnymi idolami, idealnymi ikonami wiecznego życia i wiecznej młodości. Odarte z tajemnicy, przestają straszyć. W mistrzowskiej monografii o micie wampira Maria Janion przybliża ideę tej fascynującej i przerażającej ludzi od wieków postaci. Profesor Janion analizuje legendy i podania, teksty kultury popularnej i wysokiej. Poddaje wnikliwej obserwacji emanację wampira w filmach. Sposób przedstawiania żądnego krwi upiora wpisuje w dyskurs antropologiczny i filozoficzny. Tworzy wykład fascynujący bogactwem i przenikliwością. Tekst tego błyskotliwego eseju hipnotyzuje i uwodzi tak samo, jak wampir swoje bezbronne ofiary.
Monografia jest unikatem w Polsce. Do tej pory nikt nie zmierzył się z wampirzym mitem w ten sposób. Pierwsze wydanie zniknęło z księgarń niczym „sen złoty”. Chwała więc wydawnictwu za wznowienie tej pozycji.
Jak podkreśla na początku Maria Janion, „mit wampira uchodzi za jeden z najbardziej powszechnych i wiecznotrwałych”. W sztuce zaczął się panoszyć w czasach romantyzmu.
Aleksander Dumas napisał o wampirze: „dokądkolwiek pójdziemy, będzie zawsze szedł za nami”. Tym razem jednak to my, prowadzeni przez panią profesor, podążamy śladami wampirów. Podróż to w czasie i przestrzeni, od wieków starożytnych po współczesność, od bezdroży wschodniej Europy po ulice zachodnich metropolii. Jak podkreśla autorka monografii: „Opowieść o wampirach tworzy alternatywną historię ludzkości, w której śmierć i zmartwychwstanie uzyskują własną odrębną wykładnię”.
Zanim jednak zanurzymy się w rozważania o wampirach, żywych trupach, psychopatycznych mordercach i patologiach seksualnych, Janion podaje, niezwykle istotną dla wszelkich dyskusji o sztuce, definicję kiczu. Jak podkreśla, często obecnego we współczesnych „dziełach”: „kiczu – to znaczy motywów wampiryzmu nie przetrawionego w tyglu sztuki, nie przetrawionego obróbce artystycznej, lecz często pożytkowanego jedynie dla budzenia grozy i przerażenia oraz wzmagania tych efektów za wszelką cenę”.
Skąd się wziął wampir? Jego początki giną w mrokach historii. Jest tworem kultury ludowej, i to nie tylko w Europie. Fascynuje i budzi grozę. Tłumaczy niepojęte – zmartwychwstanie poza kanonicznym, chrześcijańskim aspektem.
Jest jego wersja słowiańska – obrzydliwa dość (abiekcyjna, jak pisze Janion, czyli odrzucająca), i zachodnia, elegancka – taka, jaką opisała np. Anne Rice w serii książek o wampirze Lestacie (wielokrotnie filmowanych; w „Wywiadzie z wampirem” zagrali Tom Cruise i Brad Pitt).
Z książki dowiemy się np., że postać słynnego Draculi z gotyckiej powieści Brama Stokera wzorowana jest nie tylko na legendarnym okrutnym włodarzu z Transylwanii. Stokera inspirowała także postać węgierskiej hrabiny Batory, która żyła na przełomie XVI i XVII w. , zwanej krwawą hrabiną. Pani ta uwielbiała kąpać się we krwi dziewcząt, by zachować młodość, krew też piła, i nie cofała się przed kanibalizmem. Podobno miała na swoim koncie ok. 600 ofiar.
Stąd już tylko krok do zestawienia wampiryzmu z seksualnością, zboczeniami i wynaturzeniami. Np. markiz Sade uważał krew za najlepszy afrodyzjak.
Janion przywołuje portrety seryjnych morderców – wampirów, takich jak: osławiony londyński Kuba Rozpruwacz; Peter Kürten, wampir z Düsseldorffu (jego historia zainspirowała scenariusz znakomitego filmu Fritza Langa "M – morderca"), czy Stanisław Modzelewski, wampir z Gałkówka pod Łodzią.
Nie sposób przytoczyć wszystkich przykładów wampiryzmu, omawianych przez profesor Janion. Jest ich zaskakująco wiele. Autorka analizuje konotacje seksualne. Pisze o prozie Stephena Kinga, o fascynacji wampirami Adama Mickiewicza, o wampirze jako symbolu walki z wrogiem politycznym i o micie kobiety wampa, która wysysa z mężczyzny siły witalne. Analizuje literaturę wampiryczną, która wyszła m.in. spod pióra Goethego, Tołstoja, Gogola i Reymonta. Fragmenty omawianych teksty znajdziemy w antologii na końcu książki.
Oblicza wampirów, ich bliższych i dalszych kuzynów możemy podziwiać na licznych ilustracjach, w które wyposażona jest książka – od rycin i reprodukcji obrazów, aż po kadry z omawianych filmów.
„Wampir. Biografia symboliczna” , Maria Janion, ISBN: 978-83-7453-846-6, Wydawnictwo słowo/obraz/terytoria
