Znani, których już nie ma. Oni odeszli w ciągu minionego roku

Kochani przez miliony Polaków jak Wiesław Michnikowski, Witold Pyrkosz, czy Zbigniew Wodecki, gwiazdy światowego formatu jak Leonard Cohen, czy Carrie Fisher, ale też osoby jak Fidel Castro, po śmierci których wielu odczuło ulgę. W mijających dwunastu miesiącach pożegnaliśmy wiele znanych osób – polityków, artystów, sportowców.

LISTOPAD 2016

Jeden z najbardziej charakterystycznych głosów muzyki rozrywkowej. Autor wspaniałych ballad „Hallelujah”, „I’m your man”, „Everybody knows”, „Dance me to the end of love”, czy „In my secret life” przez ponad 50 lat zachwycał swoimi utworami nie tylko publiczność, ale także krytyków. W utworach poruszał zarówno kwestie religijne, jak i relacje międzyludzkie, z naciskiem na sferę miłosną. Kanadyjski piosenkarz, poeta i pisarz miał 82 lata.

(fot. TVP Info)
.

Kubański rewolucjonista był jednym z najdłużej rządzących przywódców świata. Faktyczną władzę sprawował w latach 1959-2008, stosując terror, który kosztował życie od kilku do kilkudziesięciu tysięcy ludzi. Rzesze Kubańczyków objęły dotkliwe restrykcje. Osadzonych w więzieniach torturowano, setki tysięcy został zmuszone do emigracji. Castro zmarł 26 listopada w wieku 90 lat.

(fot. TVP Info)

28 lutego świat sportu pogrążył się w żałobie. W katastrofie lotniczej w górach nieopodal kolumbijskiego miasta Medellin zginęła niemal cała brazylijska drużyna piłkarska Chapecoense, która miała rozegrać finał turnieju 2016 Copa Sudamericana przeciwko kolumbijskiej drużynie Atlético Nacional. Śmierć poniosło 71 osób na pokładzie samolotu, w tym 19 piłkarzy (jeden zmarł kilka dni po katastrofie) oraz trener.

(fot. TVP Info)

GRUDZIEŃ 2016

Wszyscy mieliśmy nadzieję, że Bogdan Smoleń podniesie po strasznej chorobie. Niestety 15 grudnia zmarł jeden z najwybitniejszych polskich artystów kabaretowych. Zasłynął dzięki współpracy z Zenonem Laskowikiem, z którym założył Kabaret Tey. Razem wyśmiewali absurdy schyłkowego PRL, dzięki czemu Polakom łatwiej było przeżyć ten trudny okres. W 2007 roku założył fundację Stworzenie Pana Smolenia, która zajmuje się hipoterapią dla dzieci. Miał 69 lat.

(fot. TVP Info)

Aktorka, ale przede wszystkim pierwsza celebrytka w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Miss Węgier z 1936 roku, która w 1941 r. wyemigrowała do USA, wylansowała nowy rodzaj sławy tzw. jet setting, polegający na obracaniu się w snobistycznym kręgach wyższych sfer ogniskujących uwagę mediów. Miała dziewięciu mężów, zmarła w wieku 99 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Zdjęcie rosyjskiego dyplomaty Andrieja Karłowa leżącego na ziemi i jego mordercy z bronią tuż po oddaniu śmiertelnych strzałów obiegło cały świat. Zamachowcem był policjant, który udawał ochroniarza. Po zabójstwie mówił, że to zemsta za rosyjskie zbrodnie w Aleppo. Został zastrzelony przez policję.

(fot. graf. tvp.info)

Piewca i badacz folkloru warszawskiego. W swoich piosenkach wykonywanych z założonymi przez siebie Kapelą Czerniakowską i Kapelą Warszawską przywoływał stary klimat stolicy. Był także autorem książki „Warszawa w piosence, wierszu i anegdocie” oraz współautorem artykułów prasowych i felietonów o tematyce warszawskiej i licznych scenariuszy widowisk artystycznych. Miał 67 lat.

(fot. arch. PAP - Adam Hawałej)

Amerykańska aktorka zasłynęła przede wszystkim dzięki roli księżniczki Lei w filmach z serii „Gwiezdne Wojny”, zagrała też w kilku innych znanych filmach, m.in. w „Blues Brothers” i „Kiedy Harry poznał Sally”. Fisher była również autorką kilku książek. Na podstawie jej autobiograficznej, bestsellerowej książki „Pocztówki znad krawędzi” w 1990 roku został zrealizowany film z Meryl Streep i Shirley MacLaine w rolach głównych. Doznała ataku serca na pokładzie samolotu lecącego z Londynu do Los Angeles. Zmarła w wieku 60 lat.

(fot. graf. tvp.info)

STYCZEŃ 2017

Legenda dziennikarstwa sportowego, czterokrotny laureat nagrody głównej „Złotego Pióra”. Przez lata związany z Polskim Radiem, jego ukochaną dyscypliną było kolarstwo. Napisał ponad 33 publikacje. Najbardziej znane i cenione to m.in. „Polscy olimpijczycy XX wieku”, „70 lat Tour de Pologne”, „Ostatnie okrążenie Kusego”, „Sprintem przez prasę sportową”, „Tytani mikrofonu”, „Radio i Sport”, „Telewizja i sport”, „Sportowe pióra” czy też „Bardowie sportu”. Miał 84 lata.

(fot. graf. tvp.info)

Ceniony filozof, ale też osoba o skomplikowanej historii, w której było wiele ciemnych kart. Przed wybuchem II wojny światowej zbiegł do ZSRR, był oficerem politycznym w 4 Dywizji Piechoty i pod koniec wojny podpisał zobowiązanie do współpracy jako agent-informator Informacji Wojskowej. Po wojnie został wcielony do Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW), który walczył z „bandami”, czyli organizacjami niepodległościowymi. Po zwolnieniu ze służby poświęcił się filozofii, był prekursorem polskiej socjologii. W marcu 1968 zmuszony do emigracji. Wykładał w Izraelu i Wielkiej Brytanii. Zmarł w Leeds w wieku 91 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Były prezydent zjednoczonych Niemiec (w latach 1994–99) był orędownikiem polsko–niemieckiego pojednania. Jako pierwszy szef niemieckiego państwa uczestniczył w obchodach rocznicy wybuchu powstania warszawskiego. Zmarł w wieku 82 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Poseł ugrupowania Kukiz'15 zginął w czwartek w wypadku samochodowym na drodze ekspresowej S8 w okolicach Rawy Mazowieckiej. „Rzeczpospolita” dowiedziała się, że do tragedii doprowadził uszkodzony przewód hamulcowy. Wokół tragicznego wypadku narosło wiele niejasności, które wyjaśnia prokuratura. Poseł Wójcikowski miał 43 lata. 16 stycznia pożegnaliśmy również byłego posła i rzecznika SLD Tomasza Kalitę.

(fot. graf. tvp.info)

LUTY 2017

Lista nie byłaby pełna, bez nieświętej pamięci osób. Do takich należał Michaił Tołstych, ps. Giwi, jeden z najbardziej okrutnych przywódców prorosyjskich separatystów na wschodzie Ukrainy. „Giwi”, podobnie jak zabity kilka miesięcy wcześniej Arsen Pawłow ps. Motorola torturował jeńców i być może także ich mordował. Terrorysta groził także Polsce. Zginął w zamachu.

(fot. graf. tvp.info)

Legendarny amerykański wokalista jazzowy Al Jarreau był siedmiokrotnym laureatem nagrody Grammy. Artysta wspaniale poruszał się pomiędzy popem, funkiem, salsą, jazzem oraz R&B. Podczas liczącej około 50 lat kariery wydał 16 albumów studyjnych i pięć koncertowych. Miał 76 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Przyrodni brat przywódcy Północnej Korei Kim Dzong Una zginął w zamachu, najpewniej przeprowadzonym na rozkaz dyktatora. Dwie agentki otruły go gazem bojowym VX na lotnisku w Kuala Lumpur w Malezji. Morderstwo stało się przyczyną wzrostu napięcia między Malezją a KRL–D. Kim Dzong Nam dystansował się od zbrodniczego reżimu. W 2001 roku został zatrzymany na lotnisku w Japonii za posługiwanie się fałszywym paszportem. Twierdził wtedy, że chciał odwiedzić Disneyland.

(fot. graf. tvp.info)

Wybitną aktorkę publiczność pokochała dzięki występom w takich filmach jak „Zakazane piosenki”, „Żółty szalik”, czy „Pora umierać” za ogromny dystans do siebie. Danuta Szaflarska brała udział w Powstaniu Warszawskim jako łączniczka. Wśród licznych nagród, jakie otrzymała, należy wymienić Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski „w uznaniu wybitnych zasług dla kultury, za osiągnięcia w pracy artystycznej”, Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” oraz Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski. Miała 102 lata.

(fot. graf. tvp.info)

MARZEC 2017

Jeden z najwybitniejszych piłkarzy Realu Madryt i reprezentacji Francji w historii miał polskie korzenie – urodził się jako Raymond Kopaszewski i bardzo dobrze znał język polski. Laureat Złotej Piłki (1958) zmarł w Angers w wieku 85 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Jeden z najwybitniejszych polskich artystów kabaretowych stworzył setki utworów wykonywanych przez siebie oraz innych artystów. Do najbardziej znanych należą: „W Polskę idziemy”, „Niedziela na Głównym”, „Róbmy swoje” oraz „Jesteśmy na wczasach”. – Jego siła polegała na tym, że w każdym okresie pisał mądrze, celnie i lirycznie. To prawdziwy skarb – powiedział o nim Jacek Cygan. Zmarł tuż przed 76 urodzinami.

(fot. graf. tvp.info)

Ojciec chrzestny rock and rolla miał ogromny wpływ na rozwój wielu gatunków muzyki oraz takich twórców jak Bob Dylan, zespoły The Beatles i The Rolling Stones. „Chuck Berry był najlepszym muzykiem rockowym w historii” – napisał na Twitterze Bruce Springsteen. Muzyk zmarł w swej rezydencji w pobliżu St. Louis, w stanie Missouri w wieku 90 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Jeden z najbardziej charakterystycznych dziennikarzy sportowych, ale nie tylko. Znany był z ostrego pióra i ciętego języka. Pod jego okiem wyrastało wielu dziennikarzy, także Wasz pokorny sługa. Współpracował z wieloma gazetami i stacjami telewizyjnymi, był autorem książek, felietonistą. Miał 56 lat.

(fot. graf. tvp.info)

KWIECIEŃ 2017

Major KGB w latach 80. i 90. prowadził prywatne śledztwo w sprawie zbrodni katyńskiej. Zbierał dowody, że stały za nią sowieckie władze, ustalił wiele faktów. Dwukrotnie przeprowadzono zamachy na jego życie. Po drugim wyjechał do Polski. Tu Rosjanin cierpiał biedę i popadł w depresję. Zmarł w wieku 64 lat. Dopiero po pół roku udało się zebrać pieniądze na pomnik nagrobny z krzyżem prawosławnym oraz sylwetką oficera patrzącego na Las Katyński. „Wybaczcie mi wszyscy kogo zraniłem niesłusznie i nawet ci kogo słusznie” – głosi inskrypcja w języku polskim i rosyjskim.

(fot. graf. tvp.info)

Gwiazdor futbolu amerykańskiego został skazany za morderstwo, a istnieje podejrzenie, że dokonał ich więcej. Popełnił samobójstwo, wieszając się w celi więziennej w zakładzie w Elominster, gdzie odsiadywał wyrok dożywocia bez możliwości wcześniejszego zwolnienia. Miał 27 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Jedna z najbardziej znanych polskich artystek na świecie tworzyła wyjątkowe ekspresyjne rzeźby, tzw. abakany. Częstym elementem jej twórczości były zwielokrotnione sylwetki ludzkie stojące w pewnym porządku. Magdalena Abakanowicz miała 86 lat.

(fot. graf. tvp.info)

„Król polskich seriali” był jednym z najpopularniejszych aktorów, który przez dziesięciolecia wzruszał i rozśmieszał miliony Polaków. Stworzył niezapomniane kreacje m.in. serialach „Janosik”, „Czterej pancerni i pies”, „Janosik”, „Alternatywy 4”, „M jak miłość” czy filmach „Vabank”. Aktor ma na swoim koncie także ok. 50 ról w Teatrze Telewizji, z którym był związany od lat 60. Miał 90 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Wybitny kolarz, zwycięzca Giro d'Italia w 2011 roku, zginął potrącony przez samochód podczas treningu przed setną edycją wyścigu dookoła Włoch. Reprezentujący w ostatnich latach ekipę Astana zawodnik miał 37 lat. Został pochowany w stroju kolarskim.

(fot. graf. tvp.info)

Był jednym z najbardziej cenionych krytyków oraz publicystów filmowych i teatralnych. Przez lata związany z tygodnikiem „Polityka”. W 1987 otrzymał Złoty Krzyż Zasługi, a w 2005 r. – Srebrny Medal Zasłużony Kulturze Gloria Artis. W 2011 r. został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Miał 69 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Prawnik, pisarz, publicysta, wykładowca akademicki i działacz społeczny. Specjalizował się w zakresie prawa konstytucyjnego, historii doktryn politycznych i prawnych oraz prawach człowieka. Wykładał na najważniejszych uczelniach, m.in. Columbia, Stanforda i Harvarda; współpracował z wieloma instytucjami. Prof. Wiktor Osiatyński miał 72 lata.

(fot. graf. tvp.info)

MAJ 2017

Muzyk, kompozytor i multiinstrumentalista był jednym z najwybitniejszych polskich piosenkarzy. Był autorem takich przebojów jak „Zacznij od Bacha”, „Chałupy welcome to”, „Izolda”, a także piosenki do kultowej już kreskówki „Pszczółka Maja”. Miał 67 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Brytyjski aktor był najbardziej znany z filmów o przygodach Jamesa Bonda. W rolę agenta 007 wcielał się siedmiokrotnie w latach 1973-85. W 1999 i 2003 roku został odznaczony Orderami Imperium Brytyjskiego wysokich rang. Podczas kręcenia w Indiach „Ośmiorniczki”, jego szóstego filmu w roli Bonda, wstrząśnięty panującą wokół biedą, zaangażował się w akcje charytatywne pod patronatem UNICEF-u. Miał 89 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Amerykański politolog polskiego pochodzenia, sowietolog, geostrateg, w latach 1977–1981 doradca prezydenta Cartera ds. bezpieczeństwa narodowego USA. Wcześniej w latach 1960–77 wykładał na Uniwersytecie Columbia. Postulował zaangażowanie USA w popieranie antysowieckiej partyzantki w Afganistanie i antykomunistycznego ruchu „Solidarności” w Polsce. Kawaler Orderu Orła Białego miał 89 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Założyciel i solista legendarnej grupy The Allman Brothers Band miał ogromny wpływ na rozwój muzyki rockowej w latach 70. i 80. Tworzył w różnych gatunkach i stylach, m.in. hard rock, jazz rock, southern rock, folk rock oraz country rock, inspirując pokolenia muzyków. Miał 69 lat.

(fot. graf. tvp.info)

CZERWIEC 2017

Amerykański aktor zasłynął przede wszystkim dzięki roli Batmana, w którą wcielał się w latach 60. Jego dorobek to ponad 50 ról w filmach i serialach. Zmarł po walce z białaczką w wieku 88 lat.

(fot. Mike Coppola/Getty Images)

Amerykański student pojechał na wycieczkę do Korei Północnej i został tam aresztowany i skazany na 15 lat w obozie pracy za próbę zabrania propagandowego plakatu, który wisiał w jego hotelu, do czego doszło w 2015 roku. W czerwcu 2017 r. został on w stanie śpiączki przetransportowany do USA i parę dni po przylocie do kraju zmarł. Wyniki autopsji wskazały, że był torturowany, czemu Pjongjang kategorycznie zaprzeczał. Miał 25 lat.

(fot. graf. tvp.info)

LIPIEC 2017

Przez 22 lata rzecznik św. Jana Pawła II i dyrektor Watykańskiego Biura Prasowego. Polski papież uczynił go swoim rzecznikiem w 1984 r. Joaquín Navarro-Valls należał do najbliższych współpracowników i przyjaciół polskiego papieża. Często nieformalnie pełnił rolę „papieskiego ambasadora”, to właśnie on odpowiadał za delikatne kwestie dyplomatyczne związane z pielgrzymką Jana Pawła II na Kubę. Miał 80 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Jedna z najwybitniejszych polskich poetek XX wieku, była także eseistką i tłumaczką literatury pięknej. Podczas II wojny światowej służyła jako łączniczka Armii Krajowej. W okresie PRL popierała demokratyczną opozycję. W styczniu 1976 r. należała do sygnatariuszy „Memoriału 101”, wyrażającego protest przeciw projektowanym zmianom w Konstytucji PRL. W latach 1986–91 była związana z NSZZ „Solidarność”. Zmarła w amerykańskim stanie Pensylwania w wieku 96 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Ceniony aktor filmowy i telewizyjny, był laureatem Oscara za rolę starzejącego się gwiazdora horrorów pochodzenia węgierskiego Beli Lugosi w filmie „Ed Wood” Tima Burtona. Gwiazdą stał dzięki występom w popularnym w latach 60. zeszłego wieku serialu telewizyjnym „Mission: Impossible”. Miał 89 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Jeden z najbardziej wyjątkowych amerykańskich twórców. Był wybitnym aktorem, nominowanym do Oscara za rolę w filmie „Pierwszy krok w kosmos” (1983) w reż. Philipa Kaufmana, widzowie zapamiętali go także dzięki filmom „Stalowe magnolie”, „Raport Pelikana”, „Zabójstwo Jesse'ego Jamesa przez Tchórzliwego Roberta Forda” czy „Bracia”. Był także dramaturgiem wielokrotnie nominowanym do nagrody Pulitzera i jej laureat za sztukę „Buried Child” (1979). Miał 73 lata.

(fot. graf. tvp.info)

Legenda francuskiego kina zagrała u najlepszych reżyserów XX wieku. Wystąpiła m.in. u Francois Truffauta w filmie „Jules i Jim”, u Orsona Wellesa w „Procesie” i u Michelangelo Antonioniego w „Nocy”. Otrzymała m.in. honorowego Cezara, Złotą Palmę i Oscara. Zmarła w wieku 89 lat.

(fot. graf. tvp.info)

SIERPIEŃ 2017

Piosenkarz, komik i artysta estradowy był jedną z najważniejszych osób amerykańskiego show businessu lat 60. i 70. Zagrał w ponad 60. filmach. Stworzył niezapomniany duet z Deanem Martinem. Oprócz aktorstwa pisał także scenariusze, był producentem i reżyserem filmowym. Miał 91 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Jeden z najlepszych polskich koszykarzy w historii. Jako pierwszy Polak otarł się o ligę NBA. W 1993 r. dostał od Los Angeles Clippers zaproszenie na obóz przygotowawczy, ale ostatecznie nie otrzymał angażu. W latach 1995-2007 bronił barw Śląska Wrocław. Rozegrał 651 meczów w polskiej ekstraklasie i jest jej rekordzistą pod względem liczby punktów. Zmarł na białaczkę w wieku 47 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Ceniony dziennikarz, przez lata redaktor radiowej Trójki, wydawca i prezenter „Wiadomości” w TVP1, współtwórca i prezenter „Faktów” w TVN, prowadzący program „Szkło kontaktowe” w TVN24. Od kilku lat walczył z chorobą nowotworową. Miał 61 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Urzędnik i działacz społeczny, zmarł w trakcie pełnienia funkcji Głównego Inspektora Pracy. Wykładał prawo pracy na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, w Społecznej Akademii Nauk w Łodzi i w Wyższej Hanzeatyckiej Szkole Zarządzania w Słupsku. Miał 67 lat.

(fot. arch. PAP/Jacek Turczyk)

WRZESIEŃ 2017

Jeden z ulubionych aktorów wybitnego reżysera Martina Scorsese. W trakcie swojej trwającej 41 lat kariery wielokrotnie wcielał się w role mafiosów. Wystąpił w takich produkcjach jak „Wściekły byk” (1980), „Chłopcy z ferajny” (1990) i „Kasyno” (1995) oraz w serialu „Rodzina Soprano”. Był także utalentowanym muzykiem, grał na pianinie, trąbce i perkusji. Miał 80 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Wybitny aktor, który zdobył uznanie dzięki rolom drugoplanowym. Podczas trwającej 60 lat kariery wystąpił u tak uznanych reżyserów, jak David Lynch, Francis Ford Coppola, Ridley Scott, Sam Peckinpah, Wim Wenders i Robert Altman. Zmarł w wieku 90 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Jeden z najpopularniejszych współczesnych czeskich pisarzy. Zasłynął dzięki humorystycznym opowiadaniom, które zmuszają także do głębszej refleksji nad ludzką naturą czy historią Czech. Miał 61 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Były amerykański mistrz świata w boksie w wadze średniej zasłynął z niesamowitej wytrzymałości na ciosy i agresywnego stylu walki. Na podstawie życiorysu „Byka z Bronxu” Martin Scorsese nakręcił film „Wściekły byk”, wcielający się w rolę LaMotty Robert de Niro otrzymał za swój występ Oscara. Pięściarz zmarł w wieku 95 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Wieloletnia dziennikarka Telewizji Polskiej, z którą związana była od 1990 r. Pracowała m.in. w „Wiadomościach”. Od 1999 do 2007 r. była korespondentką TVP w Berlinie, a w latach 2008-11 pracowała jako rzecznik Ambasady RP w Berlinie. Od sierpnia 2011 r. pełniła funkcję dyrektorki TVP3 Szczecin.

(fot. graf. tvp.info)

Wybitny aktor teatralny i filmowy, który w pamięci i sercach widzów pozostanie przede wszystkim jako genialny interpretator piosenek z Kabaretu Starszych Panów. „Addio pomidory”, „Jeżeli kochać”, „Tanie dranie” czy „Wesołe jest życie staruszka” zachwycały 60 lat temu i będą zachwycać już zawsze. Miał 95 lat.

(fot. graf. tvp.info)

PAŹDZIERNIK 2017

Jeden z najbardziej cenionych amerykańskich muzyków rockowych. Autor takich hitów jak „Learning to Ely”, „Free Fallin'”, czy „Into The Great Wide Open” największą karierę robił w latach 80. i 90. Zmarł na zawał w wieku 66 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Hanna Szczepanowska ps. Heban była harcerką Szarych Szeregów i uczestniczką powstania warszawskiego. Służyła jako łączniczka w zgrupowaniu Mieczysława Niedzielskiego „Żywiciela” na Żoliborzu. Po upadku powstania trafiła do niewoli niemieckiej, m.in. w Bergen-Belsen, była też więźniem kobiecego obozu jenieckiego w Oberlangen, wyzwolonego przez żołnierzy 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. Miała 88 lat.

(fot. graf. tvp.info)

Działacz opozycji antykomunistycznej. Wraz z bratem Jerzym w 1971 r. przeprowadził zamach bombowy w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu, za co został skazany na 25 lat więzienia (jego brat usłyszał wyrok śmierci, karę zamieniono później na 25 lat więzienia). Ryszard został ułaskawiony w 1983 r., a jego brat dwa lata później. Kawaler Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski zmarł w wieku 80 lat.

(fot. graf. tvp.info)

źródło:
Zobacz więcej